This site has a search endpoint: https://context7.com/api/v2/ask?siteKey=ask_9fd45454b1bd1ac811949c6a&query=<URL-encoded question>. It returns documentation that answers the question, with a source link for each part. No API key is needed. If nothing matches, it says so.
حوار مع الشيخ علي الهادي مشلب حول الشيخ محمد تقي مصباح اليزدي ونظريته في اللذة والسعادة والكمال بوصفها مثلث الفطرة، والفرق بينها وبين المدارس النفعية، وسبب غياب هذه المفاهيم عن الخطاب الحوزوي ولجوء الشباب إلى علم النفس والتنمية البشرية. ويتناول الحديث فكرة جمال الشر وإفناء الإرادة في دار التزاحم، ونقد خطاب التخويف وحده، ومشاريع ترجمة كتب الشيخ مصباح وتحويلها إلى رحلات معرفية وبناء نظرية لتربية الشاب الجامعي، ويختم بنصيحة للإنسان بالعودة إلى فطرته وعدم القناعة بالمحدود.
متن قسمت
جوان آتشفشانی از لذت است. نظریه‌ای که جوان را می‌سازد نظریه‌ای است که به او می‌گوید: بیا، بزرگ‌ترین لذت را به تو می‌دهم
از آب‌انبار بپرس، از کاروانی که در بیابان سرگردان است تو قدرِ آب چه دانی، که در کنار فراتی؟ «افلحوا» یعنی چه؟ یعنی رسیدن به مطلوب. «فلاح» یعنی چه؟ می‌گوید: فلاح یعنی رسیدن به مطلوب نپرس چرا باید فلاح یابم؛ چون این خواستِ فطریِ توست و خدا نمی‌گوید فلاح یاب تا فلان شود؛ او چیزی جز فلاح تو نمی‌خواهد ایده این است: تا وقتی تشنگی هست انسان به‌دنبال آب می‌گردد اگر آب نزد تو باشد، می‌نوشد اگر آب نزد تو نباشد، تشنه منتظر نمی‌ماند شاید بنوشد، اما چه می‌نوشد؟ آب نیست من عمیقاً به این سخن ایمان دارم چون می‌خواهم پژوهشم چنین باشد که نامؤمن را مؤمن و عاشق کند مؤمن و عاشق قرآن کریم ما یک پرسش اساسی داریم: لذت من چیست؟ و برای دانستن لذتم باید بدانم: من که هستم؟ او عالمی است که توانست همه مسائل دین را به آنچه من به‌عنوان انسان، با فطرتم می‌طلبم بازگرداند در واقع، شیخ مصباح می‌گوید: پیش از آن‌که بگویی دین، نبوت، امامت، توحید، خدا در شگفتم از کسی که گمشده‌اش را می‌جوید، اما خود را گم کرده و در پیِ خود نمی‌گردد
سلام علیکم ای دوست‌داشتنی‌ترین شیخ! علیکم‌السلام. حبیبی، حالت چطور است؟ حبیبی، الحمدلله. حالت چطور است؟ خوب است؟ شکر خدا مبارک باشد عمامه. خدا حفظت کند، ان‌شاءالله همیشه بمانی لباس تقوا باشد، ان‌شاءالله دلمان برایت تنگ شده. بهشت مشتاق توست، عزیزم. مدتی است همدیگر را ندیده‌ایم شیخ به خدا این کوتاهی از ما بود. ما کوتاهی کردیم خدا حفظت کند. خدا شما را عزیز بدارد. شیخ، دوست داشتم میان ما نشستی باشد و محور این نشست، شیخ مصباح باشد رحمه‌الله علیه. خدا رحمتش کند و به‌ویژه موضوع لذت، سعادت و کمال ما دیگر به لذت و سعادت شناخته شده‌ایم هر کس با من صحبت می‌کند، از لذت و سعادت می‌گوید و جالب این‌که بیشترین مفهومی که در کتاب‌هایش تکرار می‌شود، به‌نظر من «سعادت» است مفهوم سعادت، محور اصلی اندیشه شیخ مصباح است ان‌شاءالله بیشتر درباره‌اش صحبت می‌کنیم. ان‌شاءالله. بله، این اساس کار است و گفت‌وگویی میان ما شکل بگیرد. ان‌شاءالله. از هم بهره ببریم، ان‌شاءالله. هم بهره ببریم و هم بهره برسانیم شیخ عزیزم، اگر بخواهیم از کلیات به جزئیات آغاز کنیم تا بحث به‌شکل مهندسی‌شده و درست پیش برود
نخستین پرسش برایم بگو: شیخ مصباح کیست؟ و راز این تمایز در چیست؟ شیخ مصباح یزدی شیخ محمدتقی مصباح یزدی یکی از مشهورترین عالمان حوزهٔ علمیهٔ قم حوزه‌ای علمی در شهر مقدس قم در قرون اخیر می‌توانیم بسیار دربارهٔ شخصیت شیخ سخن بگوییم اما آنچه برای من مهم است، تمرکز بر چند نکتهٔ خاص است نخست: بیانِ استوار در کنارِ محتوای عمیق یعنی همان چیزی که امروز به‌شدت به آن نیاز داریم این‌که اندیشه‌ای داشته باشم بسیار محکم بسیار اصیل… بسیار نیرومند و بتوانم آن را به زبانی روشن و بسیار روان ارائه کنم این، نشانهٔ شیخ مصباح است این ویژگی را می‌توان با رجوع به کتاب‌هایش دید و نیز در شهادتِ شخصیت‌هایی که با او همراه بوده‌اند از جمله رهبر معظم: امام خامنه‌ای امام خامنه‌ای می‌فرماید: من افراد بسیاری را در قم می‌شناسم اما مجموعه‌ای از ویژگی‌ها هست که یک‌جا جز در شیخ مصباح نمی‌یابیم؛ و یکی از مهم‌ترین آن‌ها، «بیان» است اما چه بیانی؟ بیانی هماهنگ با اندیشه‌ای عمیق امامِ رهبر می‌گوید: من در جلساتِ شیخ مصباح حاضر می‌شدم که عصرها در ماه رمضان برگزار می‌شد می‌گوید: دیدم همهٔ حاضران جوان‌اند؛ مشتاق، جذب‌شده می‌گوید: این همان چیزی است که ما نیاز داریم جوانانی که جذبِ یک مطلب‌اند؛ و آن مطلب در واقع بسیار اصیل است اما کسی که بتواند آن را بسیار روشن و روان بیان کند او شیخ مصباح است عمق همراه با بیان با بیانی بسیار ساده؛ بیانِ ساده وقتی مثلاً شهید مطهری را مقایسه می‌کنی شهید بهشتی و شیخ مصباح را هم همین‌طور مثلاً شهید مطهری در نوشته‌هایش حماسی است شهید بهشتی هم همین‌گونه اما وقتی کتاب‌های شیخ مصباح را می‌خوانی، شخصیتش تو را با خونسردی و آهستگی پیش می‌برد گام‌به‌گام می‌بردت و به نتایج می‌رساند؛ سبحان‌الله… درست است یادم هست چند سال پیش، حدود سال هشتم تحصیل در حوزه بودم و آن زمان در بحرین حضور داشتم و مشغول خواندن کتاب‌های شیخ مصباح بودم یعنی تصمیم گرفته بودم همهٔ کتاب‌های شیخ مصباح را تمام کنم با «معرفت خدا»، «معرفت راه»، «معرفت راهنما» شروع کرده بودم و «معرفت انسان»؛ که همه در مجموعهٔ «معارف قرآن» هستند، بله دقیقاً برادر بزرگ‌ترم کنارم بود و از من پرسید: چه می‌خوانی؟ حدود دو صفحه از کتاب را برایش خواندم اولین سؤالی که از من پرسید این بود: گفت: این شیخ چند سالش است؟ گفتم: سن‌وسال‌دار است گفت: کامپیوتر دارد؟ گوگل دارد؟ بلد است جست‌وجو کند؟ چون این پیوندهایی که می‌بینی، این ارتباط زیبا و آرام و این نظم منطقی و پیوسته میان آیه‌ها این دقیقاً خصلت شیخ است؛ یعنی خصلت شخصی او شیخ شخصیتی آرام دارد و وقتی شخصیت آرام باشد، این آرامش در سخنرانی و نوشتار منعکس می‌شود به‌طوری‌که هنگام مطالعه احساس می‌کنی با شخصیتی آرام روبه‌رو هستی برخلاف شهید مطهری شهید مطهری تو را از این‌جا به آن‌جا می‌برد بعد ناگهان به یاد می‌آوری صدای شهید مطهری را در سخنرانی‌ها که با صدای بلند فریاد می‌زند این تفاوت کاملاً محسوس است، چون سخنرانی‌های شهید مطهری و شیخ مصباح مکتوب شده‌اند پس روش و سبک آن‌ها که بازتاب شخصیتشان است، کجا آشکار شد؟ در کتاب‌هایی که امروز به دست ما رسیده است آیا در درس‌های شیخ مصباح که هر چهارشنبه برگزار می‌شد شرکت می‌کردی؟ من شرکت می‌کردم یعنی تا جایی که می‌توانستم، حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد مواقع حاضر می‌شدم من در دوره‌ای به قم آمدم که شیخ مصباح در آن مقطع حضور داشت که عملاً سه سال پایانی عمر ایشان بود در آن مرحله، شیخ مصباح تدریس فلسفهٔ رسمیِ رایج در حوزه‌ها را کنار گذاشته بود و تمرکز اصلی او بر درس‌های شب‌های چهارشنبه بود
در واقع، آمدن من به قم با شخص شیخ پیوند خورده بود من به قم آمدم تا نزدیک مکانی باشم که این شخصیت در آن حضور دارد به خدا این موضوع در ذهنم بود و میخواستم از تو بپرسم علت ورودت به حوزه چه بود؟ آیا شیخ مصباح در این مسیر نقش داشت؟ بله، نقش اصلی و محوری را داشت این‌که در جایی باشم که آن عالم بزرگ، شیخ مصباح، حضور دارد وقتی به قم آمدم، یکی از عواملی که باعث شد فارسی را با بیشترین سرعت یاد بگیرم این بود که میترسیدم اگر تأخیر کنم، از درس چهارشنبه محروم شوم، متوجهای؟ درسی که من دوست ندارم آن را «درس اخلاق» بنامم بلکه آن را درس معرفتی ـ معنوی میدانم شیخ مصباح همین‌گونه بود؛ چیزی به نام «درس اخلاق» نداشت هرچند که عنوان رسمیاش را «درس اخلاق شیخ مصباح» میگذاشتند در حقیقت، درس معرفتی ـ معنوی بود مطابق با سیر طبیعی انسان سیر طبیعی انسان چگونه است؟ این‌که آگاهی به سراغ او میآید، وارد عقلش می‌شود و میدان اندیشهاش را پر می‌کند سپس راه خود را پیدا می‌کند و مستقیم به قلب میرسد از معرفت آغاز می‌کند و انسان را از نظر معنوی سرشار می‌سازد شیخ مصباح دقیقاً چنین بود اتفاقاً، بسیار دشوار است که یک مبلغ چنین ویژگیای داشته باشد چگونه؟ این‌که بتواند اندیشه‌ای بدهد که خودبهخود راهش را به دل پیدا کند بیآنکه زحمت بکشی آن را وارد قلبت کنی بیآنکه تلاش کنی آن را به میل تبدیل کنی؛ خودش فوراً میل می‌شود این به خودِ شخصیت مربوط است، به چهرهٔ شخصیت، به آن چهرهٔ نورانی و به بُعد معنویِ کسی که سخن می‌گوید ارتباط دارد به همین دلیل این را در امام می‌بینی در شیخ مصباح می‌بینی، در اینگونه شخصیتها می‌بینی اما واقعاً نادر است؛ و این امتیاز درس‌های شیخ مصباح بود خداوند توفیق داد که من در تمام درسهایی که حضرت شیخ مصباح ارائه میکرد، تا زمانی که تدریس متوقف شد و بیماری پایانی ایشان آغاز شد در تمام این مدت در این درسها شرکت داشتم زیباست، بسیار زیبا آخرین پرسش، پیش از ورود به بحث لذت و سعادت اصلِ گرایش تو به شیخ مصباح از کجا آمد؟ مثلاً شیخ جوادی آملی؛ یا خود رهبر و خطبههایش بسیاری هم کتاب‌های شهید مطهری را دوست دارند چرا این انتخاب؟ با این‌که همه در یک مسیرند در یک محور واحد، درست است؛ در یک روح به انصاف، همه مکمل یکدیگرند حتی وقتی میخواستند از شیخ مصباح یاد کنند گفتند: او مطهریِ زمان است متوجه شدی؟ رهبر انقلاب و شیخ مصباح را اگر بخواهیم بگوییم، دارای یک فکر واحدند اما آن فکر در قالب نظریهپردازی بود، سپس کسی آمد که همین فکر را به عرصهٔ جامعه آورد و آن را جاری کرد و او امام خامنه‌ای است؛ این رهبر به همین دلیل، رهبر انقلاب در سخنرانی‌ها و دیدارهایش در قم میگفت: ما در قم گروهی از افراد داریم که ستون فرهنگی انقلاب را تشکیل میدهند مثال میزد از چه کسی؟ میگفت: شما شیخ مصباح را دارید به‌عنوان ستون فکری؛ دقیقتر بگوییم: ستون فکری انقلاب چرا شیخ مصباح؟ در واقع، نه فقط شیخ مصباح بلکه تأثیر شخصیِ شهید مطهری و امام خامنه‌ای نیز بسیار عمیق است اما آنچه در شیخ مصباح یافتم در هیچکس دیگر نیافتم و این بهطور مستقیم به بحث ما مربوط است و آن این‌که شیخ مصباح دانشمندی بود که توانست همهٔ مسائل دین را به آنچه من به‌عنوان انسان، با فطرتم می‌طلبم بازگرداند پس طبیعی بود که جذب شوم طبیعی بود که بپرسم: این کیست؟ این کیست؟ این از اصلِ تعریف دین آغاز می‌شود شیخ مصباح میآید و میخواهد دین را تعریف کند از پیچیدهترین بحث ممکن؛ یعنی رابطهٔ علم و دین شیخ مصباح در بحث جدلیِ علم و دین به بررسی میپردازد تمام تعریفهایی را که برای «علم» ارائه شده است همهٔ تعریفهایی را که برای «دین» مطرح شده بود بررسی می‌کند، تا نظریهٔ خود را دربارهٔ رابطهٔ علم و دین ارائه دهد ببینید این پژوهش تا چه اندازه دقیق بوده است پژوهشی دقیقتر از این وجود نداشت تا بتواند تعریف خود را عرضه کند او می‌گوید: دین مجموعه‌ای است از باورها و ارزشها و احکام عملی، برای رسیدن به چه؟ سعادت دیدید؟ او صراحتاً همهچیز را به سعادت پیوند می‌زند می‌گوید: در اصل، معیار نیاز انسان به دین چیست؟ سعادت توجه کردید؟ وقتی با چنین اندیشه‌ای روبه‌رو میشوید، از خودتان میپرسید سؤال این است: خواستِ فطری من چیست؟ پاسخ چیست؟ سعادت او چه می‌گوید؟ اما سعادت را چگونه تفسیر می‌کند، شیخ؟ اگر بخواهیم دربارهٔ اصل مفهوم سعادت و لذت سخن بگوییم من در برخی از مباحث ایشان خواندهام که «لذت» چیزی است که مقطعی است، یعنی دائمی نیست اما اگر دائمی شود، به مرحلهٔ سعادت میرسد این تفاوت ظریف را برایم توضیح بده؛ تفاوت با «کمال» چون این مفاهیم زیاد بهجای یکدیگر بهکار میروند کمال، سعادت، لذت این سهگانهٔ کمال، لذت و سعادت در واقع ـ اگر درست بگوییم ـ مثلث فطرت را می‌سازد این مثلث فطرت است؛ فطرتی همچون مثلثی با اضلاع و سه زاویه در حقیقت، لذت و سعادت یک زاویهاند زیرا یک حقیقتاند، اما گاهی بسیار شدید و گاهی ضعیفاند ضلع دوم و زاویهٔ دوم: کمال است و زاویهٔ سوم: عشق این مثلث، بر اساس آنچه از نظریهٔ شیخ مصباح فهمیده می‌شود همان مثلث فطرت است مثلث انسان گمان میکنم این بحث را در دورهٔ «ساختنِ خود» مطرح کرده بودم؛ بله، دورهٔ ساختنِ خود، دوره‌ای بسیار زیبا بود تلاش ما این بود که این معنا را روشن کنیم در واقع، شیخ مصباح می‌گوید: پیش از آن‌که به من بگویی: دین نبوت امامت توحید خدا در شگفتم از کسی که گمشده‌اش را می‌جوید، در حالی که خود را گم کرده و در پیِ آن نیست او چنین روایاتی را میآورد و میپرسد: کدام روش را باید برگزینم تا بپرسم آیا دینی هست یا نه؟ آیا اصلاً باید در پیِ دین باشم یا نه؟ به تو می‌گوید: چرا دنبال روش میگردی؟ به خودت بازگرد سخت است؟ با خودت بنشین، از خودت بپرس: من چه می‌خواهم؟ خواهی دید که در حقیقت در پیِ رسیدن به چیزی هستی که نامش را لذت و سعادت میگذاریم لذت و سعادت یعنی چه؟ مثلاً اکنون من دارم چای مینوشم لذت میدانی یعنی چه؟ یعنی لذت برای کسی که می‌نوشد؛ میدانی یعنی چه؟ یعنی این حس چشایی که در من وجود دارد با طعم چای سازگار است
نفس، وقتی به چیزی برسد که با او سازگار است حالتی را احساس می‌کند؛ نامش چیست؟ لذت لذت یعنی رسیدن هر چیز به آنچه با طبیعتش سازگار و هماهنگ است پس شیخ مصباح می‌گوید: همهٔ کنشهای انسان هر حرکت انسان، هر آنچه از انسان سر می‌زند برای رسیدن به لذت است و هرگز با اصل لذت در تعارض نیست هرگز بلکه فراتر از این می‌گوید: هیچ کنش انسانیای خارج از دایرهٔ طلبِ لذت و گریز از رنج وجود ندارد انسان اینگونه ساخته شده است؛ انسان چنین ترکیبی دارد این طبیعت اوست اما می‌گوید: تمام سخن من این است که انسان را بشناسم تا بدانم لذتِ انسان چیست تا با هم بررسی کنیم انسان چگونه میتواند به لذتی برسد که با حقیقت او سازگار است به بالاترین لذت بالاترین لذتی که می‌توان به آن رسید و تبدیل می‌شود به چه؟ سعادت پس اگر میخواهی لذتِ اعلی را بشناسی، باید ابتدا آن چیز را بشناسی بله و آن موضوعی که پیشِ روی توست، انسان است تا قابلیتهای او را بشناسی و بدانی کدام لذت، بالاترین لذت است که انسان میتواند به آن دست یابد و سپس این می‌شود سعادت؛ بله، این می‌شود سعادت حتی شیخ مصباح یک طرح ارائه می‌کند می‌گوید: بله، من می‌خواهم بدانم لذت چیست خب چگونه؟ می‌گوید: گرایشها نشانههای لذتاند می‌گوید: تو گرایشهایی داری، درست است یا نه؟ هر چیزی که به سویش میل داری، یعنی به تو لذت میدهد هر چیزی که به سویش میل داری، یعنی به تو لذت میدهد پژوهشی که این اندیشه در آن بنیانگذاری شده، کتاب «به سوی ساختنِ خود» است که ما دورهٔ آن را با عنوان «ساختنِ خود» برگزار کردیم شیخ می‌گوید: بله، ما یک پرسش داریم: لذت من چیست؟ اما برای شناخت لذت خود، باید بدانم که من کیستم گاهی میگویم: من همین بدن هستم در این صورت لذتهای من چه خواهد بود؟ لذتها، لذتهای حسی خواهند بود و تمام و گاهی میگویم: نه، من چیزی فراتر از بدن هستم اگر بگوییم که ما بالاتر از این لذتهای حسی هستیم مثلاً بگوییم من «عقل» هستم، یا مانند آن، می‌توان از نظریهٔ ارسطو سخن گفت از فضیلتها و مانند آن؛ اما این هم بالاترین مرتبه نیست از نگاه شیخ مصباح، مرتبهای بالاتر نیز وجود دارد در فلسفهٔ اسلامی، وقتی مراتب لذت را مطرح کردند فراتر از لذتهای حسی و خیالی که به بُعد بدنی و مادی ما مربوط است به چیزی پرداختند که آن را «لذت عقلی» مینامند لذت عقلی چیست؟ وقتی یک حقیقت عمیق عقلی یا یک مسئلهٔ علمی را کشف می‌کنی، احساسی از لذت پدید میآید میدانی بهترین چیزی که انسان میتواند به آن برسد چیست؟ این‌که به یک «عالَمِ علمی» تبدیل شود که با جهان عینی برابری می‌کند یعنی این همه جهان، کجا قرار میگیرد؟ در ذهن او گفتند: این بزرگ‌ترین لذتی است که انسان میتواند به آن برسد اما این پرسش مطرح شد: آیا واقعاً این بالاترین لذت ممکن است؟ یا چیزی فراتر از این هم وجود دارد؟ گمان میکنم برای گشودن این بحث بهصورت روشمند و من نمیخواهم زیاد وارد کلیات و مباحث نظری شوم می‌خواهم بخش اصلی این جلسه به امور عملی و کاربردی اختصاص داشته باشد به مسائل جوانان اما این بحث، همچنان یک بحث نظری باقی میماند تفاوت میان مکاتبی که به «اصالت لذت» باور دارند، برای نمونه نفعگرایی و نظریههای مشابه و نظریهٔ شیخ مصباح دقیقاً تفاوتشان چیست؟ چون وقتی از لذت با کسی سخن میگویی یا مثلاً انسان بهطور طبیعی آسایش را دوست دارد و دوست دارد لذت معنوی و روحی را تجربه کند ممکن است ذهن به آن سویی برود که «راحتطلبی» نامیده می‌شود پس دقیقاً فرق اینها چیست؟ تفاوت در این است که انسان چیست؟ انسان کیست؟ فرق از تعریف انسان آغاز می‌شود این‌که انسان کیست اگر این را بشناسم، میپرسم: بالاترین حدی که انسان میتواند به آن برسد چیست؟ رسیدن به این «بالاترین حد» در نگاه شیخ مصباح همان لذت است که در آن‌جا دیگر نامش را لذت نمیگذارد؛ چه مینامد؟ سعادت ایده این است که ما به اصالت لذت قائل هستیم، اما بر اساس فهممان از انسان از این جهت با دیگر مکاتب مشترکیم اصالت لذت یعنی همهٔ کنشهای انسان، چه آگاه باشد چه نباشد در اصل به احساس لذت بازمیگردد؛ این خودش اشکالی ندارد بحث این نیست که اصل لذت مشکل دارد بحث این است که ای انسان، همهٔ کنشهایت، آگاهانه یا ناآگاهانه برای رسیدن به لذت و گریختن از رنج است مسئله این است که تو کیستی تا لذتت را بشناسیم این‌جا نقطهٔ اساسی است اگر تو فقط موجودی مادی باشی آنگاه اصالت لذتِ دنیوی و مادی مطرح می‌شود به هر اندازه که میتوانی، در پی لذت مادی برو و این نگاه، نگاه نفعگرایانه است اگر تو عقل باشی و بس به نظریهٔ ارسطویی نزدیک میشوی اما اگر بُعدی دیگر و افقی کاملاً نو داشته باشی آنگاه لذت به آن افق پیوند میخورد به سعادت مطلق، بیهیچ رنجی؛ آنچه شیخ مینامد پیوند کامل با کمال مطلق میخواهی مثالی بزنم؟ ما یک قطره آب داریم این مثالی است که من در دورهٔ «بناء الذات» و در دورهها و جلسات زیادی آوردهام و در درس‌های متعددی از آن استفاده کردهام این مثال را خودِ شیخ مطرح نکرده است اما تقریب و توضیحی است برای آنچه شیخ میخواهد بگوید شیخ در تحلیل خود از انسان می‌گوید که انسان جز به کمال مطلق راضی نمیشود یعنی در تحلیل انسان به این نتیجه میرسد تو ثروت میخواهی، درست است یا نه؟ میخواهی ثروتمند باشی؛ تا چه اندازه؟
اگر از من بپرسی، میگویم: به اندازهٔ کفایت اما در واقع، آیا نمیخواهی بینیازِ مطلق باشی؟ میخواهی ثروتمند باشی، بدون هیچ فقر و کمبودی پس اگر ثروت را به معنای گستردهاش بگیریم، پاسخ بله است میخواهی قوی باشی، درست است یا نه؟ تا چه اندازه میخواهی قوی باشی؟ اگر از من بپرسی، میگویم: تا حدی که بتوانم به اسلام خدمت کنم اما این یعنی تا چه حد؟ تا بالاترین حد ممکن تا جایی که جهان را تغییر بدهم تو میخواهی قادر باشی آیا میخواهی بر همهچیز قادر باشی؟ یا این‌که بتوانی بر برخی امور توانمند باشی و در برخی ناتوان ماندن برایت اشکالی نداشته باشد؟ شیخ می‌گوید: با رجوع به نفس انسانها آنچه آشکار می‌شود این است که انسان از حیث قدرت، قدرتِ مطلق میخواهد از حیث توانایی، تواناییِ مطلق میطلبد از حیث ثروت، بینیازیِ مطلق میخواهد و از حیث حیات، زندگیِ مطلق را میطلبد خب، با این خواستهها چه باید کرد؟ در حالی که هیچیک از اینها در دنیای فانی یافت نمیشود میآید و می‌گوید: ما در برابر موجودی قرار داریم که گرایشها و میلهایش نامتناهی است و کمالِ مطلق را میطلبد اما وجودش فقیر و ناتوان است اولین چیزی که به ذهن میآید این است که راهی برای ارضای این میل فطری وجود ندارد از همینجا شیخ مصباح سخنی را نقل می‌کند و می‌گوید: این‌جا همان جایی است که مکاتب فکری غربی دچار انحراف شدند او سخنی از برتراند راسل نقل می‌کند و من نیز در تعلیقهٔ کتاب «نحو بناء الذات» سخن راسل را به زبان اصلیاش آوردهام از کتاب «قدرت» راسل می‌گوید: اگر بخواهیم تفاوتها میان انسان و سایر حیوانات را بررسی کنیم میبینیم که انسان از جهات مختلف با آن‌ها تفاوت دارد از نظر اندیشهها، و از نظر احساسات و عواطف و یکی از این تفاوتها در حوزهٔ احساسات و عواطف این است که انسان دارای میلهای نامتناهی است بعد چه می‌گوید؟ و این میلها قابل ارضا نیستند او به این نتیجه رسیده است. چرا؟ چون اکنون تو میتوانی بر همهچیز قادر باشی؟ آیا میتوانی همهچیز را بدانی؟ آیا میتوانی به غنای مطلق برسی؟ نه وقتی نگاهی به وجود خودت در این جهان میاندازی و فقر و ضعف خودت را می‌بینی میگویی: بسیار خوب، این را پذیرفتم من به کمال مطلق میل دارم اما اگر صادقانه با هم سخن بگوییم نمیتوانیم به آن دست یابیم؛ پس راهحل چیست؟ راهحل این است که به اموری بسنده کنیم که با جنبهٔ مشترک ما و سایر حیوانات مرتبط است و تلاش خود را معطوف به همانها کنیم یعنی یا دنبال سرابی میدوی که هرگز به آن نمیرسی یا به این مقدار محدود قناعت می‌کنی؛ کدام را انتخاب می‌کنی؟ به مقدار محدود قناعت میکنم شیخ مصباح می‌گوید: نه، مسئله اینگونه نیست ما توانایی رسیدن به کمال مطلق را داریم، و او نظریهاش را تبیین می‌کند اما نکتهٔ مهم این است که برای ورود به این بحث با شیخ مصباح باید متوجه شوی که وقتی به درون خودت بازمیگردی می‌بینی که خواهان اطلاقی، خواهان نامتناهی اطلاق میخواهی و نامتناهی میخواهی و این ویژگیِ برجستهٔ انسان است از حیث علم، قدرت، غِنا، حیات؛ همهٔ این امور اگر از او بپرسی: اگر اختیار با تو باشد، چقدر میخواهی زندگی کنی؟ می‌گوید: من نمیخواهم بمیرم بهگمان من این بزرگ‌ترین دلیل بر وجود آخرت است شیخ مصباح دلیلش بر وجود خدا و دلیلش بر وجود معاد را همین میداند زیرا انسان در پیِ کمال مطلق است و اگر نتواند آن را در این دنیای فانی و کوتاه بهدست آورد پس ناگزیر باید چیزِ دیگری وجود داشته باشد مثالی را برایت میگویم که می‌توان آن را از اندیشهٔ شیخ استخراج کرد ما در برابر یک قطره قرار داریم اگر از این قطره بپرسی: تو میخواهی چه باشی؟ می‌گوید: می‌خواهم دریای مطلق باشم اما واقعیت چیست؟ قطره است او قطره است. میدانی این یعنی چه؟ یعنی: زندگی در حسرت تا این‌که کسی بیاید و به او بگوید: تو میتوانی دریای مطلق شوی اما یک شرط دارد این‌که به دریایی بازگردی که از آن آمدهای این است دین و این همان چیزی است که نظریهٔ شیخ مصباح را از نظریههای غربی متمایز می‌کند نفعگرایان انسان را ماده میدانند پس لذتها را در چارچوب ماده محدود میکنند یا نهایتاً آن را به عقل و فضایل اخلاقی و مانند آن گسترش میدهند اما چون مبدأیی وجود ندارد نه معاد، نه آخرت، نه حیات نامتناهی دستشان کوتاه میماند نمیتوانند به کمال مطلق، به سعادت مطلق و ابدی برسند سعادتی که بیدرد است شیخ مصباح میآید و این مسیر را کامل می‌کند خب شیخ
به‌نظر شما چرا این مفاهیم ـ بهاحساس من ـ تا حدی در حوزههای علمیه غایباند؟ یعنی در تمام سالهای تحصیلمان، یادم نمیآید مثلاً حتی یک درس رسمی داشته باشیم من دربارهٔ درس‌های پراکنده حرف نمیزنم، مثلاً درس اخلاقی در نمازخانه که هرکس خواست بیاید و هرکس نخواست نیاید نه، یک درس رسمی دربارهٔ این مفاهیم؛ مثلاً سعادت لذت، محبت الهی، قرب الهی، عشق الهی
همیشه روش کار ـ آنطور که من احساس میکنم ـ روشی خشک است برهانِ صرفاً عقلی به‌نظر شما چرا این مفاهیم غایباند؟ اشکال از ماست؟ اشکال از حوزه است؟ اشکال از خودِ گفتمان است؟ اشکال از روش است؟ شاید آنچه بتوان این‌جا گفت این باشد که ما در جهان اسلام همواره در طول تاریخ حوزهٔ علمیه ـ که نهادی است که به آن تعلق داریم ـ همیشه از هر سو با چالش روبه‌رو بوده است اگر تعبیر درست باشد، همواره مورد هجوم جریانهای مختلف و همهٔ مدارس اسلامی نیز همین‌گونه بوده‌اند وقتی به مقاطع تاریخی حوزهٔ علمیه نگاه می‌کنیم از زمان غیبت تا امروز میبینیم که همواره در معرض هجوم بوده است همیشه منازعات کلامی، همیشه منازعات فقهی و فضای درگیریها بهطور طبیعی باعث می‌شود حوزه همواره بخواهد به هر سلاحی مجهز شود که بتواند این هجومها را دفع کند در نتیجه میبینیم که فضای کلامی، یعنی علم کلامِ غالب بر حوزه از این مفاهیم فاصله دارد؛ چرا از این مفاهیم فاصله دارد؟ زیرا نقشی که حوزه میبایست در دفاع از تشیّع ایفا میکرد ایجاب میکرد که با همان سلاح مقابله کند یعنی با همان ابزاری که با آن مورد هجوم قرار میگرفت همان سلاحی که با آن مواجه می‌شد همان ابزار رویارویی این وضعیت باعث شد که مثلاً امروز ما بحثی بسیار طولانی را مطرح کنیم، یعنی «حُسن و قُبح عقلی» چرا این بحث را مطرح می‌کنیم؟ این بحث را مطرح می‌کنیم چون هجومی صورت گرفته است با این عنوان که حُسن و قُبح، شرعی هستند و عقلی نیستند و ما وارد جزئیات آن نمیشویم این مسئله تو را خودبهخود به چه نوع کاری میکشاند؟ مثلاً نگاه کن به بحث امامت نزاعهای تاریخی طولانی دربارهٔ امامت علتش چیست؟ علّتِ آن این بود که فضای حاکم بر امت اسلامی، فضایی بود که امامت را انکار میکرد حوزه در برابر چه چیزی میایستاد؟ در برابر اثبات امامت به این شیوه میایستاد از این راه که: نه، به دلایل وجود امامت نگاه کنید به سخنان پیامبر نگاه کنید به پژوهشهای قرآنی نگاه کنید، و مانند آن بنابراین ما همیشه باید توجه داشته باشیم که این نهاد مقدس که «حوزهٔ علمیه» نام دارد همواره در کنش خود از واقعیتهای موجود آغاز می‌کند از چالشهایی که در بیرون وجود دارد چرا امروز بخش عمدهٔ مباحث حوزهٔ علمیه فقهی است؟ زیرا در دوره‌ای طولانی مهم‌ترین چالش چه بود؟ چالش فقهی. موافقی یا نه؟ خب این واقعیت را تحمیل می‌کند یا نه؟ نخست باید بپرسیم: حوزه چیست؟ حوزه همین طلاب و همین اساتید هستند، درست است یا نه؟ مثلاً شیخ مصباح یعنی اگر الآن از تو بپرسند: حوزه یعنی چه؟ مثلاً حوزهٔ قم حوزهٔ قم در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ چه کسانی بودند؟ حوزه یعنی: امام خمینی، امام خامنه‌ای، شهید مطهری، شیخ مصباح، شهید بهشتی. آیا اینها حوزهٔ علمیهٔ قم نبودند؟ خب، میبینیم که سخنانشان سرشار از این مباحث است پس هرگاه زمینه فراهم باشد، حوزهٔ علمیه این افقهای نو را پیش می‌برد آن‌ها را مطرح می‌کند و ارائه میدهد، متناسب با چالشها اما در نهایت این مسئولیت بر دوش ماست ما در این زمان، اگر تشخیصمان این باشد که آنچه میتواند ارکان ایمان انسان را تقویت کند، همین مباحث است و اگر این مباحث، مباحثی اصیل باشند و ان‌شاءالله دربارهٔ ریشهداری آن‌ها در قرآن سخن خواهیم گفت در سنت نبوی در کلمات اهلبیت علیهمالسلام و در فطرت انسانی و عقل نیز آن‌ها را تأیید می‌کند اگر اینها را مباحثی اصیل بدانیم وظیفهٔ ماست که آن‌ها را مطرح کنیم بهطور طبیعی به‌نظر شما کدام تخصص بیش از همه به این مباحث میپردازد؟ فطرت، سعادت، لذت، کمال، عشق الهی؛ دقیقاً کدام رشته؟
قرآن کریم نه عرفان؟ منظورم به‌عنوان یک تخصص آکادمیک است شیخ مصباح تأکید میکرد که بحث ما بر عرفان تکیه ندارد با همهٔ پیچیدگیهایش حتی فراتر از آن بحث ما بر فلسفه هم تکیه ندارد با همهٔ پیچیدگیهایش گرچه اگر در پژوهش فلسفی عمیق شوی تو را به همینجا می‌رساند پژوهش فلسفیِ عقلی تو را به همینجا می‌رساند و اگر وارد بحث عرفانی شوی نیز به همینجا میرسی اما شیخ میگفت: من می‌خواهم از پیچیدگیهای این علوم بیرون بیایم البته بیتردید از ابزارهای فلسفه و عرفان استفاده میکنم بیهیچ شکی، بیهیچ شکی بلکه شیخ مصباح فراتر از این تأکید می‌کند حتی در آغاز بحث میخواهی شوکهات کنم؟ در ابتدای بحث، حتی بدون رجوع به قرآن کریم می‌گوید: این بحث را می‌توان برای کسی مطرح کرد که هیچ ایمانی ندارد کاملاً فطریِ محض می‌گوید: حتی اگر وارد پیچیدگیهای عقلی و قواعد عقلانی و مانند آن نشود کمال را دوست داری؟ تا چه اندازه کمال را دوست داری؟ تا چه حد؟ آیا دنیا این کمالی را که میخواهی به تو میدهد؟ نه؛ پس بحث تمام است بنابراین، او در مقدمهٔ «نحوِ ساختنِ خویشتن» میگفت که این پژوهشِ من نمیخواهم در آن بر روشِ عقلی تکیه کنم، با همهٔ قداستش و نمیخواهم بر روشِ عرفانی تکیه کنم، با همهٔ قداستش در این بحث، حضور پررنگِ قرآن کریم و سنّت نبوی و روایاتِ اهلبیت دیده می‌شود اما حتی در این‌جا نیز شیخ می‌گوید: من نمیخواهم بر این روش تکیه کنم زیرا می‌خواهم پژوهشم غیرِ مؤمن را به مؤمن و عاشق بدل کند مؤمن و عاشق بهصورت عملی چگونه می‌توان به این مرحله رسید؟ این‌که غیرِ مؤمن، مؤمن و عاشق شود اگر بخواهیم این بحث را به یک بحث عملی و اجتماعی تبدیل کنیم مثلاً دربارهٔ جوانان تو دربارهٔ حوزه گفتی که این وضع، واکنشی به یک واقعیت خاص بوده اما بسیاری از جوانان امروز احساس میکنند زبانِ حوزه و گفتمان دینی، بسیار خشک است گفتمانی مبتنی بر احکام: این واجب است، آن حرام است، و… اما مثلاً کسی شعری از عشق الهی برایت نمیخواند مولوی مثلاً، که کتابش اصلِ دین است طبق نگاه امام خامنه‌ای و روایتش با شهید مطهری یعنی این بُعد اصلاً حضور ندارد و اگر هم باشد، معمولاً بیرون از فضای دینی است و در جای نادرست استفاده می‌شود آیا این وضعیتِ حوزه هنوز ادامه دارد؟ چون به‌نظر من جوان امروز از این خشکی تأثیر گرفته؛ نظر تو چیست؟ من کاملاً موافقم، حتی می‌خواهم یک سؤال از تو بپرسم و از تو می‌خواهم یک استقراء انجام بدهی این سؤالی است که مدتیست زیاد میپرسم هر بار با یک جوان یا یک عالم دینی مینشینم، این سؤال را مطرح میکنم به خدا قسم نسبت به جوانِ امروز دارم لبنانی حرف میزنم من لبنانی بلد نیستم شیخ… بحرینی حرف بزن جوانِ امروز، که توحید را خوانده یعنی آمده یک دورهٔ اعتقادی گذرانده و توحید را آموخته به خدا قسم در سطح درونیِ خودش در آنچه در درونش احساس می‌کند آیا برایش فرق می‌کند که خدا یکی باشد یا دو تا؟
واقعاً، اگر به خودش رجوع کند برای او فرقی می‌کند؟ آیا دغدغهٔ بزرگی در درونش احساس می‌کند که مبادا خدا برایش دو تا باشد؟ یا مسئله عادی است؟ یعنی واقعاً روی او اثر میگذارد؟ اثر نمیگذارد من حس میکنم هر جا دلیل او را ببرد اگر دلیل بگوید خدا دو تاست مثلاً از نظر عملی و کاربردی ـ حتی در سطح حالِ درونیاش ـ میدانی، یعنی مسئلهٔ «خدا یکی است» مثل این است که بگویی: «در زحل نمیشود زندگی کرد» واقعاً برایت فرقی می‌کند؟ یعنی اگر الان برایت ثابت شود که در زحل می‌شود زندگی کرد یا نمیشود زندگی کرد چه فرقی برایت دارد؟ تا وقتی در حدّ نظریه و اطلاعات ذهنیِ خشک باشد فکر نمیکنم فرقی بکند چه چیزی برایش فرق می‌کند؟ تا وقتی احساس می‌کند خطاب دینی یا سخن از توحید یا عقاید، به اضطرابش کاری ندارد به مشکلات و مسائل شخصیاش نمیخورد برای همین است که خیلیها امروز رو به روانشناسی میآورند و روانشناسان او درباره چیزی حرف می‌زند که من از آن رنج میبرم و همین‌طور توسعهٔ فردی خطابهای دینی: این حلال است، آن حرام است اثبات وجود خدا با برهانها، خب خوب است اما اثرش روی من چیست؟ من مشکل دارم درست است من دغدغه دارم و روانشناس میتواند این مشکلات را حل کند ایده این است که تا وقتی تشنگی هست انسان به‌دنبال آب می‌گردد اگر آب را نزد تو پیدا کند، می‌نوشد اگر آب را نزد تو پیدا نکند، تشنه نمی‌ماند و منتظر نمیشود نزد دیگری می‌نوشد و شاید بنوشد، اما چه می‌نوشد؟ آب نیست من عمیقاً به این سخن ایمان دارم میدانی ریشهٔ این سخن چیست؟ ریشهاش این است که پذیرفتهایم انسان تشنگیِ فطریِ سکینه دارد انسان تشنگیِ فطریِ آرامش دارد انسان تشنگیِ فطری دارد که در بُعد معنوی آرام باشد و در درون، زندگیای متوازن و آسوده را تجربه کند و با این جهان با محبت تعامل کند ما به او میگوییم: «الا بذکرِ الله تطمئنّ القلوب» اما حتی یک گام هم آماده نیستیم به او بدهیم تا آرامشِ دل را از راهِ ذکرِ خدا بچشد مکتبِ دیگری میآید و می‌گوید: من به تو آرامش می‌دهم بیا این و آن را انجام بده؛ میرود و انجام میدهد احساسی از آرامش روانی پیدا می‌کند چه توهّمی باشد چه نباشد آرامشی روانیِ واقعی اما خفیف است به آن دل میبندد و در این روش غرق می‌شود خُب، مشکلِ اساسی از کِیست؟ از خودِ ما او اساساً در فطرتش تشنگی دارد تشنگی دارد و لذّت هم دارد مثلاً لذّتِ ذکر این «لذّت»؛ لذّت به معنای مصدر است یا لذّت به معنای صفت؟ این امر از اساس در درون او وجود دارد
اما وقتی به آن دست پیدا نمیکند چه کار میخواهد بکند؟ به آن نرسیده؛ انتظار داری چه کند؟
تو به او گفتهای: «الا بذکرِ الله تطمئنّ القلوب» پس در جای دیگری جست‌وجو می‌کند تو به او گفتهای: «الا بذکرِ الله تطمئنّ القلوب»، درست؟ نزد تو میآید و می‌گوید: من دچار اضطرابم؛ چه به او میگویی؟ میگویی: «الا بذکرِ الله تطمئنّ القلوب»، درست تسبیحی برمیدارد و شروع به ذکر می‌کند اما آرامش پیدا نمیکند؛ چه می‌کند؟ منتظر میماند؟ یا میرود و به دنبال مکتبهای دیگر می‌گردد؟ وظیفهٔ ما چیست که به او بگوییم؟ وظیفهٔ ما این است که به او بگوییم: بیا با هم ببینیم ذِکر یعنی چه؟ در حالتِ ذکر بودن یعنی چه؟ بیا ببینیم حقیقتِ «ذاکر بودن» چیست و این بحثی بسیار عمیق و طولانی است که متأسفانه ما در حقّش کوتاهی کردهایم در حالیکه این بحث از متن قرآن و روایات برخاسته است بیا ببینیم: وقتی انسان «ذاکر» می‌شود چه چیزی در او تغییر می‌کند؟ ای مولای من، با یاد تو دل من زنده شد و با مناجات تو، دردِ ترس از من فرو نشست این متنِ کلام امام سجاد در دعای ابوحمزه است خب، این یک ادعای بسیار بزرگ است اما چه کسی میخواهد مردم را در عمل به آن کمک کند؟ ما دقیقاً، دقیقاً من هر روز این احساس را دارم که کارهای بسیار زیادی در اسلام وجود دارد که ما به آن‌ها نمیپردازیم یعنی اگر فقط صحیفهٔ سجادیه را برداری و خودت را وقف شرح آن کنی شاید سالهای زیادی از عمرت را بطلبد نهجالبلاغه، احادیث، کافی، قرآن و… و مباحث عقلی و فلسفی واقعاً پایانی ندارد، و در این‌جا کوتاهی وجود دارد؛ من احساس میکنم کوتاهی هست و همین کوتاهی باعث می‌شود مردم به مکاتب فکری دیگر روی بیاورند او به یک نظام سیاسی نیاز دارد و تو نمیتوانی نظامی هماهنگ با او فراهم کنی پس به سراغ نظام سیاسی دیگری میرود او یک نظام اقتصادی میخواهد تا معیشتش تأمین شود اگر نتوانی آن را فراهم کنی، منتظر تو نمی‌ماند؛ به سراغ دیگری میرود همین مسئله در سطحِ ساخت درونی انسان نیز صادق است او مطلوبی دارد به نام لذت و سعادت؛ و هنوز دربارهٔ کمال و محبت سخن نگفتهایم کمال و محبت دریایی گستردهاند، اما محور سخن ما لذت و سعادت است او لذت و سعادت میخواهد با تمام شاخههایش؛ از سکینه و اطمینان و مانند آن اگر نتوانی آن را برایش فراهم کنی، منتظر تو نمی‌ماند منتظر تو نمی‌ماند دقیقاً، دقیقاً احسنت صددرصد با تو موافقم بیایید به موضوع دیگری بپردازیم: مسئلهٔ شرور تو در مرکز بصیره دوره‌ای برگزار کردی با عنوان «جمالِ شر» عنوانش واقعاً جذاب است اتفاقاً وقتی کتاب را ترجمه کردیم، عنوان فارسیاش همین بود: «جمالِ شر» همان واژهٔ «جمال»؟ یا «زیبایی»؟ زیباییِ شرور، یعنی جمالِ شرور بعد احساس کردیم عنوان کمی سنگین است یعنی حس کردیم عنوان ثقیل است پس دوستان در [مرکز] معارف حکمیه ترجیح دادند آن را سبکتر کنند و نام کتاب را گذاشتند: «ما وراءِ شر» اما در دوره، من دوباره به نظر اول برگشتم چون به عنوان نخست معتقد بودم پس دوباره به همان عنوان بازگشتم: «جمالِ شر» جمالِ شر درست فهمیده نمیشود—و بهگمانم دقیقتر هم هست: جمالِ شر جمالِ شر کجاست؟—چون در پایان دوره به این نتیجه میرسی که آنچه ورای شر است، جمال است؛ آفرین، واقعاً جمال است پس این دو عنوان در حقیقت بر هم منطبقاند. جمالِ شر کجا نهفته است؟ در پشتِ آن من یکبار آن را به پردهای تشبیه کردم وظیفهٔ تو چیست؟ این‌که آن را کنار بزنی متوجه شدی؟ پس عنوان «جمالِ شر» بسیار جذاب است اول دربارهٔ خودِ این دوره برایمان بگو دوم این‌که چگونه می‌توان مسئلهٔ لذت و سعادت ابدی را با وجودِ شرور تبیین کرد؟ چند نکتهٔ کوتاه از این دوره به ما بده طبیعتاً هرکس تفصیل میخواهد، به خودِ دوره مراجعه کند چون این بحث با مسئلهٔ سعادت گره خورده است «جمالِ شر» جز در پرتوِ آن نظریه فهمیده نمیشود میدانی، در دورهٔ «بناء الذات» از ما خواسته می‌شود بگوییم خداوند متعال از تو چیزی نمی‌خواهد جز خوشبختکردنت هیچ چیز دیگری نمی‌خواهد؛ یعنی پروژهای جز خوشبختکردنِ تو ندارد خدا چه میخواهد؟ میخواهد تو خوشبخت باشی تا چه اندازه؟ سعادتِ مطلق چرا؟ چون تو به آن میل داری و خداوند کریمِ مطلق است میخواهد تو به سعادت برسی میپرسی: خدا با این همه تکالیف از من چه میخواهد؟ میخواهد تو خوشبخت باشی حتی فقه را هم همانگونه که هست ارائه می‌کنیم؛ عادی و همچنان میگوییم: این بر تو واجب است و آن بر تو حرام مستحب است این را انجام دهی، مکروه است آن را انجام دهی اما چه چیزی بر همهٔ اینها حاکم است؟ این‌که وقتی میپرسی: چرا باید این کار را انجام بدهم؟ پاسخ این است: چون خدا میخواهد تو خوشبخت باشی و این راهِ سعادت است از کجا دانستی که این راهِ سعادت است؟ آیا فراموش کردهای که ما از علمِ مطلق سخن میگوییم؟ آیا خدا همان علمِ مطلق نیست؟ آیا فراموش کردهای که از محبتِ مطلق و حکمتِ مطلق سخن میگوییم؟ او میآید و به تو می‌گوید: این را برایت دوست دارم میپرسی چرا چنین چیزی به من می‌گوید؟ چون پروژهٔ من، خودِ تو هستی ملاکات این همان چیزی است که در مباحث تخصصی از آن به «بحث ملاکات» یاد می‌کنیم چرا خداوند متعال مرا به کاری امر می‌کند؟ چون در آن مصلحتی وجود دارد و این مصلحت برخاسته از حکمت و علم و محبت او به توست یا نه، آیا کسی نشسته و گفته: من دلم میخواهد این کار را بکنم؟ بیایید ببینیم با چه کسی طرف هستیم از اینرو ما در دورهٔ «بناء الذات» وجود خدا را با چه وصفی اثبات می‌کنیم؟ با وصفِ کمالِ مطلق زیرا میگوییم: تو به فطرتت به کمالِ مطلق میل داری و به سوی آن کشیده میشوی پس چه چیزی تو را جذب می‌کند؟ کمالِ مطلق؛ پس کمالِ مطلق وجود دارد این کمالِ مطلق برای تو می‌سازد؛ همانگونه که برایت نظامِ تکوینی ساخت همانگونه که مرا و تو را و این جهان را آفرید و برایت «خلأ» را نیز آفرید خلأ یا خَلق؟ در لهجهٔ لبنانی میگوییم «خلأ»، و در فارسی یعنی: فضا، تهیبودگی همانگونه که مرا و تو را آفرید و موجودات را آفرید اشکالی ندارد، همان «خلأ» را بگو خوب، مهم نیست؛ دیگر وارد جزئیاتش نمیشویم بگو، چه میخواهی؟ خلأ یا خَلق؟ هر کدام که بخواهی
همانگونه که تو را آفرید و مرا آفرید و تمام این جهان را آفرید و مجموعه‌ای از موجودات را آفرید راستی، میخواهی بفهمی «خدا محبتِ مطلق» یعنی چه؟ بگذار سؤالی از تو بپرسم، بعد به این بحث برمیگردم گوسفند، کمالی که برای آن آفریده شده چیست؟ خوردن علف و ذبح شدن، مثلاً؟ دوباره میپرسم: چرا؟ یعنی ما برای این آفریده شده‌ایم، مثلاً؟ چرا ذبح می‌شود؟ برای انسان؟ تا انسان لذت ببرد
چرا خدا زمین را رویانید؟ تا ثمر دهد چرا ثمر میدهد؟ تا سایه دهد و تا خورده شود آسایش، سرور، لذت میدانی اگر این معنا را با دل خود درونی کنیم همهچیز را با محبت میبینیم این موجود را می‌بینی و با شگفتی میپرسی: چرا خدا او را آفرید؟ خواهی دید که او را برای تو آفریده است: «از پاکیزههای آنچه روزیتان کردیم بخورید» این، روزیِ من است برای تو؛ بخور چه مقدار لذت را هنگام خوردن این گوشت تجربه می‌کنی؟ ما متوجه نیستیم میدانی در شعر عرفانی بسیار بر این معنا تأکید شده است و این مثال مشهور را دارند ماهیای که در آب زندگی می‌کند تمام زندگیاش در آب است و به برکت آب اما از حضور آب غافل است «ای آن‌که از شدتِ نور پنهان شدهای» ماهی میشنود که صیادان خدا را برای نعمت آب حمد میکنند و این‌که آب داستان بزرگی است: «و از آب هر چیز زندهای را آفریدیم» ماهی چه میپرسد؟ آب چیست؟ چه زمانی میفهمد؟ ارزش آب چیست؟ آنگاه که توجه کند وقتی صید می‌شود و از آب بیرون میآید در هنگام از دست رفتن نعمت به همین دلیل در شعر میبینیم، مثلاً سعدی شیرازی آیا شعر را دوست داری؟ بله سعدی شیرازی در اشعارش چندین بیت دارد که این معنا را بهگونهای عمیق و بیدارکننده بیان می‌کند در بیتی از ابیات، دربارهی خودش سخن می‌گوید میگویمش به عربی و سپس به فارسی تکرار میکنم اگر بخواهی میتوانی آن را به فارسی بگویی و ما ترجمه را میگذاریم ترجمهی عربیاش این است: من بیش از هر کسی ارزش فراق یاران را میدانم چرا؟ چون ماهی وقتی از آب بیرون میافتد ارزش آب را درمییابد می‌گوید: مقدار یار همنفس چون من نداند هیچکس ماهی که بر خشک اوفتد قیمت بداند آب را ببین، گاهی انسان غرق است؛ تو ماهیای، غرق در آب تمام زندگیات در آب میگذرد اما متوجه آب نیستی وقتی صید میشوی، وقتی نعمت را از دست میدهی آیا احساس می‌کنی این مفاهیم به هم مرتبطاند؟ لذت و سعادت و کمال از یکسو، و هنر و زیبایی بیتردید آیا شیخ مصباح به شعر علاقه داشت؟ بله، شیخ مصباح در پژوهشهای دعای مکارمالاخلاق در سالهای پایانی که پژوهشهایی گستردهاند و هنوز منتشر نشدهاند من تقریرکنندهی این مباحث هستم در بحث «هدفمندی خلقت» به سخن مولوی، مولانا، استناد می‌کند من خلق نکردم تا سودی کنم بلک تا بر بندگان جودی کنم بلکه خواستم به بندگانم بخشش کنم… بله من اساساً سودی نمیخواهم؛ گمان مبر که تو را برای منفعت آفریدهام من می‌خواهم بر تو جود بورزم… من تو را دوست دارم اگر این مباحث جایگاه واقعی خود را نزد ما پیدا کند ببین، سعدی می‌گوید: سَلِ المَصانِعَ رَکباً تَهیمُ في الفَلَواتِ تو قدرِ آب چه دانی که در کنارِ فُراتی؟ پس چگونه قدر آب را بدانی، وقتی کنار فراتی؟ «مصانع» یعنی آبانبارها یا برکههای طبیعی که در آن‌ها آب جمع می‌شود می‌گوید از این آب‌انبار بپرس از کاروانهایی که تشنه در بیابانها سرگرداناند از آنان بپرس که آب چیست اما تو سَلِ المَصانِعَ رَکباً تَهیمُ في الفَلَواتِ تو قدرِ آب چه دانی که در کنارِ فُراتی؟ چگونه قدر آب را میدانی، وقتی کنار رود هستی؟ تو چه میدانی ارزش آب چیست، در حالی که کنار نهر نشستهای؟ من؟ من… این معنا بسیار تکرار شده و متأسفانه حال ما همین است در همهی حالات؛ تا این‌که بازگردیم به بحث «جمالِ شر» بله، بازگردیم به: زیباییِ شر اندیشهی اصلی این است که خداوند متعال هیچ پروژهای جز سعادتِ تو ندارد همانگونه که نظامی تکوینی دارد، یعنی همین نظام عالم که برای تو آفریده شده است چون تو را دوست دارد در کنار آن، نظامی تشریعی قرار داده است، چون تو را دوست دارد و هر بند از این نظام تشریعی، مصلحتی برای تو دارد اما آنچه بر همهی اینها حاکم است، یک امر است: ای انسان، مطلوب تو کمالِ مطلق است، و من کمالِ مطلقم؛ به تنهایی تو ناتوانی کمال تو در این است که به من متصل شوی این‌که قطره به دریایی بازگردد که به آن تعلق دارد این همان چیزی است که شیخ مصباح آن را «فَنایِ نفس» مینامد آیا ما در سخنان عارفان، این معانی را با تعبیراتی چون فنا و مانند آن بیان نمیکنیم؟ پس فنا یعنی بازگشت این قطره به دریا شیخ مصباح می‌گوید: سه مرتبه وجود دارد تا قطره به دریا بازگردد من می‌خواهم بر مرتبهی نخست تمرکز کنم که آن را به تفصیل در دورهی «خودسازی» شرح دادیم مرتبهی اول: این‌که این قطره، ارادهی خود را در ارادهی دریا فانی کند یعنی فانی کردنِ اراده چه معنایی دارد؟ یعنی در هر موقعیتی، جز آنچه او میخواهد، چیزی نخواهد شیخ مصباح می‌گوید: برای تحقق این امر، کافی نیست که این قطره در آسایش باشد، در رفاه و نعمت در چنین وضعی، ارادهاش فانی نمیشود چرا؟ فرض کن دو راه وجود دارد هر دو زیبا هستند و تو به من میگویی: از این راه برو آیا برای من سخت است که از این راه بروم؟ نگاه کن، دو فنجان چای برای ما آوردهای، هر دو یکساناند درست است؟ همان شیرینی و همان طعم و میگویی: این یکی را انتخاب کن؛ آیا اعتراضی دارم؟ نه، اعتراضی ندارم؛ همهچیز خوب است آیا در این‌جا ارادهی خود را در ارادهی تو فانی کردهام؟ اما گاهی به من میگویی: این یکی طعمش تلخ است، و آن یکی شیرین است اما من می‌خواهم این یکی [تلخ] را بنوشی درست است؟
اینجاست که چالشِ فانیکردنِ اراده آشکار می‌شود
اگر من بخواهم با کمالِ مطلق پیوند برقرار کنم یا بخواهم به این و آن وابسته شوم و کمالِ مطلق آخرین دغدغهام نباشد، اینجاست که [چالش] پدیدار می‌شود فانیکردنِ اراده، نخستین گام است و فانیکردنِ اراده جز در سرایی که آن را «دارِ تزاحم» مینامیم تحقق نمییابد سرايِ نقص و شرور؛ این سرا را چه مینامیم؟ دنیا دارِ دنیا وگرنه چگونه می‌توان از او خواست ارادهاش را فانی کند؟ زیرا کمالش در فانیکردنِ اراده است چگونه می‌توان از او خواست ارادهاش را فانی کند؟ اگر به او بگویی این چای را بنوش یا آن چای را، می‌گوید: فرقی ندارد هر دو را دوست دارم اما گاهی به او میگویی: این سخت است و آن آسان اما من می‌خواهم این [راهِ سخت] را انتخاب کنی و اگر این را برگزینی، با من پیوند میخوری؛ آیا من سعادتِ تو نیستم؟ و کمال و لذتِ حقیقیِ تو؟ این راه را انتخاب کن آیا فانیکردنِ اراده آشکار می‌شود یا نه؟ پس ایدهی «زیباییِ شر» این است که خداوند متعال مرا در برابر این آزمونها قرار میدهد که در ظاهر سختاند زیرا او پشتِ آن‌ها در انتظارِ من است پشتِ آن‌ها در انتظارِ من است
پشتِ آن‌ها در انتظارِ من است تا به من بگوید: ارادهات را در ارادهی من فانی کردی شیخ، اما ممکن است کسی ادعا کند که مثلاً
این نظریه یا این سخن
نوعی تکلّف در تحمیلِ معنا دارد چرا خدا باید پشتِ سختیها منتظرِ من باشد؟ پشتِ شرور پشتِ قتل پشتِ بیماری بگذارد پشتِ راحتی منتظرِ من باشد پشتِ محبت و مانند آن به نظر شما چگونه می‌توان این مسئله را حل کرد؟ اجازه بده سؤال را دوباره بپرسم اگر دو راه پیشِ رو داشته باشیم که در هر دو آرامش، سکینه، زندگی و همهی این امور باشد صادقانه بپرسیم آیا انسان در این‌جا واقعاً ارادهاش را فانی کرده است؟ میدانی «فانیکردنِ اراده» یعنی چه؟ یعنی برای خود، هیچ ارادهای نبیند جز آنچه محبوب میخواهد بگذار از زندگی روزمره مثال بزنم فرض کن کسی را دوست داری، درست؟ آن شخص می‌گوید: دو گزینه پیشِ روی تو میگذارم و می‌گوید: من تو را دوست دارم فرض کن من دو مسیر به تو پیشنهاد می‌دهم و میگویم: در هر دو میتوانی تجارت کنی و هر دو سود بسیار بالایی دارند و در هر دو به یک اندازه آسودهای درست؟ اما من ترجیح می‌دهم این راه را انتخاب کنی طبیعی است بهخاطر محبتی که هست، همان را انتخاب کنی این انتخاب تا چه اندازه چالشبرانگیز است؟ اما یک گام به عقب برگردیم اصلاً چرا راهِ سخت را انتخاب کردی؟ و اساساً چرا خداوند راهِ سخت را برمیگزیند؟ و می‌گوید: من پشتِ این سختی هستم زیرا اگر این سختی انتخاب شود، روشن می‌شود که آن را برای خودت برنگزیدی، بلکه برای او برگزیدی آیا این‌جا پایِ «مخالفت با نفس» به میان میآید؟ اینجاست که معنای جهادِ نفس آشکار می‌شود تو در «دارِ تزاحم» هستی، درست؟ و در دارِ تزاحم، میلهایی به این سو و آن سو داری، درست؟ محبوب به تو می‌گوید: محبوب به تو می‌گوید: ارادهی من در ترکِ این کار است این‌جا چه می‌کنی؟ اگر هر دو زیبا باشند میگویم: روی چشم؛ ارادهی تو اینجاست؟ اشکالی ندارد، هر دو زیباست، من با تو میآیم اما گاهی من این را می‌خواهم و او می‌گوید: اگر مرا میخواهی، آن را انتخاب کن سخت است یا آسان؟ سخت است اینجاست که فنای اراده رخ میدهد، و اتفاقاً این‌جا آغاز جهادِ نفس است، آغاز جهادِ نفس پس در جهادِ نفس، ما نمیرویم شیطان را بکشیم تو شیطان را میکشی؟ کسی را دیدهای شیطان را بکشد؟ و نه میرویم دنیا را بسوزانیم پس چه می‌کنیم؟ مدیریتِ چه؟ مدیریتِ اراده این‌که ارادهام همان شود که محبوب میخواهد، و اتفاقاً او برایم انگیزههایی هم داده است و به من گفته: ارادهی من اینجاست؛ درست است دشوار است اما مصلحتِ حقیقیِ تو همینجاست مثالی بزنم؟ می‌خواهم مثال دربارهی غزه باشد نمیدانم چرا در ذهنم است؛ برایت میگویم بیایید مثالِ غزه را بزنیم فرض کن در یک زندان بسیار بزرگ نشستهای، درست است؟ این زندان بزرگ تو را در برابر دو انتخاب قرار میدهد انتخاب اول این است که بگویی: من راضیام که مورد ظلم قرار بگیرم برای چه؟ برای این‌که مقداری پول داشته باشم و خانهای خوب، آرامش و رفاه، اما زیرِ اشغال اینجاست که گرایشِ مادی در انسان غلبه می‌کند؛ غلبه می‌کند به‌ویژه وقتی وسوسهها سراغش میآیند که از غزه صرفنظر کنید و ما بهترین زندگی را به شما میدهیم درست است؟ در این‌جا فرمانِ الهی میآید فرمان الهی میآید و می‌گوید: ارادهی من این است که ظلم را نپذیری
ارادهی من این است که ظلم را قبول نکنی ارادهی من این است که مطیع و خاضع نباشی که ذلیل نباشی ارادهی من این است که عزیز باشی و سپس به من می‌گوید: اصلاً مصلحتِ تو اینجاست؛ مصلحتِ تو بهعنوانِ انسان کجاست؟ این‌که مانند چهارپایان بخوری و بیاشامی؟ یا این‌که عزیز باشی؟ میگویی: نه، ارادهی من این است که عزیز باشم اما در نهایت بُعدِ مادی هم وجود دارد او به تو می‌گوید: ارادهی من اینجاست وقتی برادرانی از فلسطین به دیدار شیخ مصباح آمدند از او وصیتی خواستند گفت: وصیتِ من به شما این است که جنگتان اساساً برای «ربّالارباب» باشد نه برای خاک؛ کجاست خاک در برابر ربّالارباب؟ این‌که این جهاد را و این تحمّل را برای کسی قرار دهند که پشتِ این رنجها در انتظارشان است
پشتِ این سختیها این‌که ارادهی ما اینجاست با وجودِ همهی تهدیدها و تطمیعها و همهی این امور میآید و به آنان می‌گوید: من آن‌جا در انتظارِ شما هستم به شما عزّت، کرامت، سربلندی و همهی این امور را میبخشم و به نکتهای توجه کنید: «وَما هٰذِهِ الحَیاةُ الدُّنیا إِلّا لَهوٌ وَلَعِبٌ...» «وَإِنَّ الدّارَ الآخِرَةَ لَهِیَ الحَیَوانُ لَو کانوا یَعلَمون» با این تذکّر همانگونه که شیخ مصباح می‌گوید: «حیاتِ اصلی آنجاست.» زندگیِ اصلی آنجاست؛ این عبارتِ مشهورِ اوست
پس می‌گوید، اساساً این سخنِ شیخ مصباح است: من تو را، ای انسان، به این‌جا آوردم تا ارادهات را در من فانی کنی و به من پیوند بخوری و این روایتی است که او بسیار تکرار می‌کند: ای فرزندِ آدم، من زندهام و نمیمیرم در آنچه فرمانت دادهام اطاعتم کن تا تو را زندهای کنم که نمیمیری ای فرزندِ آدم، من بینیازم و فقیر نمیشوم؛ این همان میلهای فطری است در آنچه فرمانت دادهام اطاعتم کن تا تو را بینیاز گردانم ای فرزندِ آدم، من به چیزی میگویم «باش» و می‌شود؛ در آنچه فرمانت دادهام اطاعتم کن «اطاعتم کن» یعنی چه؟ شیخ می‌گوید: اطاعتم کن یعنی ارادهات را فانی کن اگر از تو فانیکردنِ اراده را ببینم تمامِ اطاعت همین است فانیکردنِ اراده؛ و این همان چیزی است که ما «عبودیت» مینامیم برای رسیدن به سعادتِ ابدی باید از مسیرِ عبودیت عبور کرد بله، مسیرِ عبودیت؟ یعنی مسیرِ فانیکردنِ اراده مسیرِ فانیکردنِ اراده؟ یعنی مسیرِ تزاحم تزاحمی که میان دو غذای لذیذ نیست، نه بلکه تزاحم میان گرسنگی و غذای لذیذ است؛ این‌جا فانیکردنِ اراده را به من نشان بده خوب جلسهای بسیار جذاب بود، واقعاً جذاب و من بهحسبِ طبع و شخصیتم، دوست دارم به حرفِ مردم گوش بدهم با افکارشان آشنا شوم و این مرا به فکر وامیدارد خیلی به فکر فرو می‌برد و محبوبترین کارِ زندگیام فکرکردن است ابوذر، عبادتش تفکّر بود من از تفکّر لذت میبرم تفکّر برای من بسیار زیباست خدا به شما برکت بدهد
آیا احساس میکنید که ما تا حدّی دربارهی مسئلهی روانشناسی صحبت کردیم این‌که چرا مردم به‌عنوان جایگزین به روانشناسی پناه میبرند آیا احساس میکنید که از مباحثِ شیخ مصباح می‌توان یک روانشناسیِ اسلامی استخراج کرد؟ برای این کار تلاش شده، روی آن کار کردهاند؛ برادران در مؤسسهی امام خمینی روی آن کار کردهاند اعتقادِ من این است که اگر به کتاب‌های شیخ مصباح رجوع کنیم همانطور که ما برای شیخ مصباح نظریهی سیاسی در دو جلد داریم نظریهی حقوقی در دو جلد نظریهی تربیتی در یک جلد که هنوز به فارسی است و همانطور که نظریهی اخلاقی دارد؛ فلسفهی اخلاق و مجلداتِ «اخلاق در قرآن» و نیز نظریهی اعتقادی که «معارف القرآن» است ما همچنین نظریهی روانشناختی هم داریم این نظریهی روانشناختی بیش از یک کارِ تجمیعی نیاز ندارد آیا فهمِ نفس را در سطحِ نظری میخواهی؟ مشکلِ روانشناسی چیست؟ برای کسی که به‌دنبال درمان است به درمان میپردازد بیآنکه ماهیتِ نفس را بشناسد با انسان همانگونه رفتار می‌کند که با این لیوان
درست است؟ در همهی این موارد، شیخ مصباح پیش از هر چیز دارای نظریه‌ای کامل دربارهی اسلامیسازی علوم انسانی است نظریه‌ای جامع و آماده با تمام مراحلش؛ این‌که چگونه یک علم را اسلامی کنیم او این نظریه را در حقوق بهکار بست، در سیاست پیاده کرد سپس آن را در مدیریت اجرا کردند و بر روی اجرای آن در روانشناسی نیز کار شد آنچه روشن است این است که مباحث شیخ مصباح در همهی علوم سیّال است و بهاعتقاد من، در رأسِ آن‌ها تربیت و روانشناسی قرار دارد اگر بخواهیم از شیخ مصباح یک نظریهی روانشناختی استخراج کنیم محور آن همین مثلث است گویی به من میگویی که یک پروژه داری مرتبط با این مسئله. پروژههای آیندهات اکنون چیست؟ خودِ شیخ مصباح، پروژهی من است شیخ مصباح، خودش پروژهی من است هدفِ اصلی، در گام نخست این است که افکار شیخ مصباح در میان جوانانِ فرهیخته در حدّ ضربالمثلهای رایج دربیاید این همان دعوتِ امام خامنه‌ای، رهبر معظم است همانطور که مثلاً سخنان برخی فیلسوفان غربی بسیار بسیار رایج شده است؛ به دانشگاه میروی و گویی می‌بینی که آویزان است و همه آن را میشناسند: Live your Life زندگیات را زندگی کن یا مثلاً این جملهی معروف غربی: Happy wife, happy life همسرِ شاد، زندگیِ شاد امام خامنه‌ای در دیداری درخواست کردند که سخنان شیخ مصباح، آن سخنانِ مبناییِ اصلی و مشترک یعنی تمرکز بر نقطهی کانونی اندیشهی شیخ بهصورت ضربالمثلهای رایج در میان مردم درآید و فرمودند که غرب چگونه در این کار موفق شد و نمونهی هگل را مثال زدند که در غرب، سخنان او توانست به ضربالمثلهای مردمی تبدیل شود تمرکز کنید بر افکار اساسیِ شیخ مصباح بهگونهای که اگر مطرح شد، همه بدانند این سخنِ مصباح است پس تو روی چنین پروژهای کار می‌کنی این اصلِ ماجراست؛ بحثِ لذت و سعادت و مانند آن را می‌بینی؟ هر کسی که با من مینشیند به من می‌گوید: دغدغهی اصلیات شده لذت و سعادت و مانند اینها
در حالیکه اینها در واقع بخشی از همین پروژه است شیخ مصباح معتقد است که تنها معیار و تنها ملاکِ نیاز انسان به دین، سعادت است میدانی این یعنی چه؟ یعنی توحید برای چه؟
نبوت برای چه؟ برای سعادت. امامت برای چه؟ برای سعادت. معاد برای چه؟ برای سعادت. پس این یک پروژهی اساسی است. اکنون ما در بحث لذت و سعادت هستیم، که همان مفاهیم فوز و فلاح در قرآن کریماند؛ این یک بحث قرآنی است. شیخ مصباح می‌گوید: اساساً این بحث، بحثی قرآنی است. شیخ مصباح یک تعبیر دارد: سبحان‌الله، همیشه در پژوهشها وقتی به قرآن برمیگردی، مثل کتاب «اندیشهی اسلامی در پرتو قرآن» از امام خامنه‌ای، احساس می‌کنی بحث کاملاً متفاوت و متمایز می‌شود. وقتی بحث وارد قرآن می‌شود، گویی روحی در کالبد دمیده می‌شود. حتی بحث فطری، چقدر زنده و دلنشین است، اما وقتی آن را به قرآن می‌آوری، معنا پیدا می‌کند. در بحثهای شیخ مصباح، قرآن کمال، لذت، سعادت و امثال اینها را وقتی قرآنی می‌کند، انگار تا پیش از آن فقط یک بدن داشتی؛ بدنی که بحث فطریاش بسیار زنده است، اما هنوز فقط بدن است. به محض این‌که وارد بحث قرآنی میشوی: «یا أیها الذین آمنوا استجیبوا لله و للرسول إذا دعاکم لما یحییکم» «أومن کان میتاً فأحییناه و جعلنا له نوراً یمشی به فی الناس» خداوند به پیامبر می‌گوید: «تو نمیتوانی مردگان را بشنوانی»؛ اساساً اینها مردهاند. می‌بینی؟ اینجاست که بحث انگار روح پیدا می‌کند. شیخ مصباح می‌گوید: وقتی به بحث قرآنی برمیگردم، ببینید خدا چگونه با ما رفتار می‌کند. به تو می‌گوید: روزه بگیر. اولین سؤالی که میپرسی این است: چرا روزه بگیرم؟ می‌گوید: «روزه بر شما واجب شد، همانگونه که بر کسانی پیش از شما واجب شده بود، باشد که پرهیزگار شوید.» «پرهیزگاری» یعنی این‌که این مَلَکه در تو شکل بگیرد؛ ملکهی اطاعت و عمل به فرمانهای الهی. طبیعی است که بپرسی: چرا پرهیزگار شوم؟ درست است؟ چرا؟ «از خدا پروا کنید، باشد که رستگار شوید.» اما نمی‌گوید: رستگار شوید تا فلان چیز حاصل شود. رستگاری یعنی چه؟ یعنی رسیدن به مطلوب. فلاح یعنی رسیدن به آنچه انسان در پی آن است. حالا میپرسی: چرا رستگار شوم؟ چون این، مطلوب فطری توست. و خدا هم نمی‌گوید: رستگار شو تا چیزی نصیب من شود. در اصل، او هیچ چیزی نمی‌خواهد جز این‌که تو رستگار شوی. او چیزی جز فلاح تو نمی‌خواهد. این فلاح را میتوانی چنین بنامی: رسیدن به سعادت، رسیدن به کمالت، رسیدن به مطلوب فطریات. همهی اینها تعبیرهای گوناگون از یک حقیقتاند. فلاح، کمال، سعادت؛ یعنی رسیدن به مطلوب فطری. در نهایت می‌بینی که تمام این بحث ما را به این نتیجه می‌رساند: این‌که اساساً پروژهی خدا این است که تو به مطلوبت برسی. مطلوب تو چیست؟ مطلوب فطری. فطرت تو چه میخواهد؟ متوجه شدی؟ وقتی بحث قرآنی می‌شود، انگار روحی در کالبدی مرده دمیده می‌شود. «و از روح خود در او دمیدم.» کمی تأمل کن؛ زیباترین تعبیر برای توصیف انسان چیست؟ این‌که انسان مانند قطرهای است که باید به دریایی بازگردد که به آن تعلق دارد؟ «و از روح خود در او دمیدم.» «ما از آنِ خداییم»؛ بسیار خوب، پس مقصد کجاست؟ «و به سوی او بازمیگردیم.» بله، احسنت. پروژههایت را ادامه بده. می‌خواهم بدانم شیخ علی الهادی مشلب دقیقاً چه کاری انجام میدهد؟ در اصل، ما یک مسیر اصلی داریم و آن مسیرِ ترجمه است. این‌که همهی کتاب‌های شیخ مصباح به زبان عربی ترجمه شوند. این قدم اول است؛ حالا بگویید در این مسیر به کجا رسیدهاید؟ ما ـ و نکتهی زیبا این است ـ میبینیم که مؤسسهی شیخ مصباح هنوز زنده و زاینده است و تا امروز هم کتاب تولید می‌کند. به خودِ مؤسسه نگاه کنید. وقتی انسانی پُربار و پُرتولید باشد، حتی سالها پس از رحلتش، همچنان میتواند منشأ تولید علم باشد. مانند شهید مطهری که میبینیم هر چند سال یکبار، کتاب‌های جدیدی از او به زبان فارسی منتشر می‌شود. آخرین شمار آثار شهید مطهری به ۱۳۳ کتاب رسیده است؛ بله، همگی در یک مجموعهی واحد. البته آثار شهید مطهری در قالب «مجموعه آثار» گردآوری شده‌اند. این مجموعهی بزرگ، در ۳۳ جلد منتشر شده که هر جلد شامل چهار یا پنج کتاب است. بسیار پُرحجم و پُربار. شیخ مصباح نیز بسیار پُرتولید است. در هر دوره میبینیم که چند کتاب جدید از او منتشر می‌شود. به همین دلیل ما همواره در حال ترجمهایم و کتابها هنوز به پایان نرسیدهاند. از اینرو نمیتوانیم دقیقاً بگوییم اکنون در کدام مرحلهایم. اما الحمدلله فرایند ترجمه همچنان ادامه دارد. این نخستین پروژه است؛ زیرا اگر مادهی علمی موجود باشد، می‌توان بر اساس آن بنا کرد. اما اگر مادهای در کار نباشد، امکان بنا کردن وجود ندارد. همیشه از من میپرسند به ما مسیر مطالعهی آثار شیخ مصباح را بده سیر مطالعاتی همیشه میپرسند: سیر معتمدی که باید در خواندن آثار شیخ مصباح دنبال کنیم چیست؟ من تا این لحظه نمیتوانم یک مسیر کامل ارائه بدهم؛ این کار بسیار دشوار است، چرا؟ چون همهی کتابها در حال حاضر در دسترس خوانندهی عرب نیست تا بتوانم به او بگویم: از این‌جا شروع کن جدا از دشواریِ خودِ طراحی چنین برنامهای اما تا حدی مشخص، این کار امکانپذیر است ولی وقتی مراجعه می‌کنی، می‌بینی کتابها موجود نیستند پس اولین چالش ما این است که همهی کتابها در اختیار خوانندهی عرب قرار بگیرد این قدم اول است دوم این‌که همهی کتابها به دورههای آموزشی تبدیل شوند اگر نه همهی کتابها، دستکم همهی ایدههای محوری به دورههای آموزشی تبدیل شوند وقتی میگوییم دوره، یعنی لازم نیست جوان ۵۰۰ صفحه کتاب بخواند به او میگوییم: بیا و در ۱۰ جلسه شرکت کن و خسته نشو خستهات نمیکند و به شکلی زیبا پیش میرویم روشمند، مرتب و منظم در اندیشه، درست است و این همان چیزی است که اکنون در مرکز در حال تحقق است یعنی اندیشههای اساسی شیخ مصباح در دسترس مردم قرار میگیرد بهگونهای که دیگر نیازی به خواندن نیست شیخ، آیا شما در مرکز ما دوره دارید؟ ما دوره ارائه نمیدهیم ما «سفرهای معرفتی» ارائه می‌کنیم… ببخشید در حال حاضر دو سفر معرفتی وجود دارد و برای ما مهم است که همهی کتابها به «سفر» تبدیل شوند ترجمه در جای خود ساخت دورهها از همهی کتاب‌های شیخ مصباح که صادقانه بگویم آرزوی زندگی من است این‌که همهی کتاب‌های شیخ مصباح به دوره تبدیل شوند و به سراسر جهان عرب برسند ببین، این کار بر اساس نیاز انجام می‌شود؛ یعنی چه؟ نیاز تو چیست؟ نیازت در سطح درونی است؟ بیا و در این سفر با ما همراه شو میدانی چه کاری می‌توانیم بکنیم شیخ؟ اگر برای همهی کتاب‌های شیخ مصباح دوره بسازیم می‌توانیم میان آن‌ها ترتیب مشخصی ایجاد کنیم؛ مثلاً به صورت یک بسته بله، مرتبسازی بر اساس موضوع، یا نوعی دستهبندی و مانند آن یا مثلاً برای گذراندن دوره «ج» لازم باشد ابتدا «ب» و «الف» را بگذرانی تا نوعی سلسلهمراتب میان آن‌ها شکل بگیرد سپس بعد از همهی اینها، مثلاً مدرکی دریافت کنی مدرک دیپلم، مدرک کارشناسی یا مثلاً مدرک کارشناسی ارشد در یک حوزهی خاص این نکتهی دوم است سومین پروژه نیز یک پروژهی بسیار بزرگ است و آن، موضوع تربیت جوان است ارائه و تدوین یک نظریه بسیاری روی موضوع تربیت کودک کار میکنند بسیاری روی «نوجوان» کار میکنند یعنی مرحلهای که معمولاً از آن به «بلوغ» یاد می‌شود؛ ما آن را «فتی» یا «نوجوان» مینامیم اما جوان چگونه باید تربیت شود؟ با هزاران نظریه بیایید ببینیم شیخ مصباح با این نظریهاش چه می‌گوید جوان، یک آتشفشانِ لذت است
جوان آتشفشانی از لذت است نظریه‌ای که جوان می‌سازد، نظریه‌ای است که به او می‌گوید: بیا، من بزرگ‌ترین لذت را به تو می‌دهم پس این نظریه، نظریهی تربیتی خواهد بود نه تربیتی برای کودک بلکه نظریهی رسمیِ تربیتیِ شیخ مصباح که نوشته می‌شود و تدریس می‌شود نخست برای کادرهایی که میخواهند این نظریه را تدریس کنند و دوم برای کسانی که میخواهند وارد یک برنامهی تربیتی شوند شاید نتوانیم آن را وارد برنامهی دانشگاهی کنیم اما آیا نهادها، مؤسسات و ابتکارهایی که با دانشگاهها سر و کار دارند نداریم؟ ما ابتکارهای جوانانهای داریم که به دانشجویان دانشگاه میپردازند می‌توانیم مسیری برای دانشجوی دانشگاه طراحی کنیم از ورودش به سال اول کارشناسی تا فارغالتحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد؛ چند سال؟ پنج سال در این پنج سال، در کنار تحصیل چه چیزی به او میدهیم؟ به او «ساختار تربیتی» میدهیم آیا احساس نمیکنی که این کار دیر انجام می‌شود؟ بله، مطلوب این است از نظر منطقی که برای کودکان برنامهای داشته باشیم برنامهای برای نوجوانان، برنامهای برای جوانان آنچه میگویم مربوط به کاری است که شخصاً با آن درگیرم و پروژهای که میبینم شیخ مصباح میتواند در آن گشایش بزرگی ایجاد کند در سطح اندیشهی شیخ مصباح جوانِ دانشگاهی است آیا ممکن است کسی بیاید و اندیشهی شیخ مصباح را برای نوجوانان سادهسازی کند؟ یا برای کودکان؟ بله اما برای من این کار دشوار است برای من دشوار است، و بر اساس تجربهام میبینم این اندیشه کاملاً برازندهی دانشجوست، به تعبیر لبنانی کاملاً بر دانشجوی دانشگاه منطبق است کاملاً بر دانشجوی دانشگاه منطبق است تو آگاهتری، من تصویر روشنی ندارم ممکن است سادهسازی شود، اما اگر بخواهی کاملاً منطبق باشد گویی دقیقاً برای دانشجو طراحی و دوخته شده است رابطهی این بحث با طرح ولایت چیست؟ عموم و خصوص من وجه؟ بله طرح ولایت در نهایت یکی از پروژههای شیخ است درست است که شیخ از آن به عنوان حاصل عمرش یاد می‌کند که همان مبانی اندیشهی اسلامی است و ترجمه و از سوی دارالمعارف الحکمیه منتشر شده اما طرح ولایت
به نظر من و به نظر جمعی از اساتید، تا حدی ناقص است و آن چیزی نیست که جوان عرب انتظارش را دارد جوان عرب از شیخ مصباح انتظار دارد نظریهی او دربارهی سعادت، لذت و فطرت را در طرح ولایت، جنبهی عقلانی غالب است بیا تا نظریهی معرفت را به تو درس بدهم بیا تا یک دورهی اعتقادی به تو آموزش بدهم درست است، اما شیخ مصباح مسئلهی سعادت را در همهچیز وارد کرده است طبیعتاً و بدون تردید، اساس همهی اینها رسیدن به سعادت ابدی است سخن من این است: از کجا شروع کنیم؟ با طرح ولایت شروع کنیم؟ یا با مسیری شروع کنیم که بازمیگردد منظورت این است که از آغازِ نظریهی معرفت شروع نکنیم؟ در طرح ولایت، اول چه چیزی تدریس می‌شود؟ نظریهی معرفت، بعد چه؟ بعد معرفت خدا سپس معرفت انسان معرفت انسان بر اساس معرفت خدا و نظریهی معرفت خواهد بود، درست است؟ بر پایهی این نظریه آیا از معرفت انسان شروع می‌کنی؟ از معرفت نفس؟ بله، شناخت انسان از درون، از گرایشهای فطریاش پس من پیش از آن‌که او را وارد این مباحث کنم، ابتدا یک دورهی فطرت برایش برگزار کردهام در این دورهی فطری، من هیچ چیز از او نمیخواهم جز این‌که با خودش بنشیند طبیعتاً اگر بخواهم توضیح بدهم منظورم از آنچه کمی پیش گفتم این است که طرح ولایت، آن چیزی نیست که فرد در وهلهی اول از شیخ مصباح انتظار دارد در سطح درجهی اول در درجهی نخست جوان انتظار دارد که از لذت و سعادت با او آغاز کنی و از مطلوب فطری پس از آن، همراه تو در نظریهی معرفت غوطهور خواهد شد همراه تو در معرفت عقلیِ خدا پیش خواهد رفت در معرفت عقلیِ انسان همراه تو وارد نظریهی سیاسی و نظریهی حقوقی می‌شود و نظریهی اخلاقی تقریباً می‌شود گفت نوعی بازچینشِ مباحثی است که از قبل نزد ما وجود دارد حالا اگر به من بگویی: اگر بخواهیم در طرح ولایت بازچینی انجام دهیم میگویم: خودِ طرح ولایت همانگونه که هست باقی بماند اما آغازِ کار نیست چیزی پیش از آن وجود دارد خودشناسی نه «انسانشناسی»؛ درست گفتی، خودشناسی، معرفت نفس، شناخت خویشتن نه شناخت انسان بر اساس قواعد صرفاً عقلی چرا؟ چون آیا میدانی ما در طرح ولایت چه می‌کنیم؟ به او میگوییم: تو یک منهج عقلی داری و یک منهج نقلی و ارزش این، و ارزش آن، و ارزش آن را توضیح میدهیم سپس وارد معرفت خدا میشویم و میگوییم: وجود خدا با عقل ثابت شده است و دلیلش برهان امکان و وجوب است، یا برهان وجود رابط، یا غیر آن
اینها هرچند مطالبی حق هستند اما آیا واقعاً اینها هستند که انسان را عاشقِ وجود خدا میکنند؟ یا نه؟ آنچه انسان را عاشقِ وجود خدا می‌کند همان چیزی است که در بحث فطری وجود دارد؛ و به همین دلیل دوست دارم از آن آغاز کنم میدانی در بحث فطری چه اتفاقی میافتد؟ در بحث فطری، فرد به جایی میرسد پیش از آن‌که وجود خدا را اثبات کند، به این پرسش میرسد آیا خدا وجود دارد؟ یا راهِ سعادت به روی من بسته است؟ مگر با او همراه نشدیم و نپرسیدیم: مطلوب ما چیست؟ لذتِ نامتناهی؟ که آن را سعادت مینامیم؟ خب، چگونه به این سعادت برسیم؟ بهتنهایی نمیتوانم. راهحل چیست؟ این‌که موجودی باشد به نام کمال مطلق؛ که با ارتباط با او به سعادت مطلق برسم درست است یا نه؟ این پرسش پیشِ روی او قرار میگیرد: خب، آیا این وجود دارد یا نه؟ در حقیقت، پرسش این است: آیا خدا وجود دارد، یا؟ راهِ سعادت بسته است این پرسش بزرگی است سپس به بحث معاد میرسد و به او میگویی: آیا معاد وجود دارد؟ یا من جهانی ندارم که در آن سعادتمند باشم؟ یا این‌که سعادت من ناقص است و کار تمام است؟ میدانی «سعادتِ ناقص» یعنی چه؟ یعنی از جهت تمایلاتم ـ یعنی همین حالا دچار افسردگیام یعنی من شقیام؛ راهحل چیست؟ راهحل این است که لذتهای حیوانیای وجود دارد که میتوانم با آن‌ها خوشحال شوم بگذار حیوان شوم اکنون به برخی نتایج رسیدهایم اصلِ بحثِ سعادت شاید بزرگ‌ترین درمانِ روانی برای انسان باشد زیرا بزرگ‌ترین مطلوبِ فطریِ انسان است و بزرگ‌ترین مانعِ افسردگی ازاینرو ما در دعای ابوحمزه از خداوند متعال مجموعه‌ای از امور را درخواست می‌کنیم
که از جمله تعبیرهای آن: «فی أدومِ السرور» است این تعبیر «فی أدومِ السرور» در دعای ابوحمزه آینهای است که آنچه در درون من است را بازتاب میدهد بازتاب میدهد که مطلوب من چیست مطلوب من «پایدارترین سرور» است؛ بله برترین نوع سرورِ مداوم سروری که پایان ندارد زیرا چیزی پایدارتر از آن نیست بهمناسبت امام خمینی می‌فرماید: از خدا می‌خواهم که در شما سرور و فرج را به ما نشان دهد در زیارت حضرت معصومه بهمناسبت، امام خمینی بسیار کوشید چه با شرق و چه با غرب که توجهها را به این نکته جلب کند؛ میدانی چرا؟ زیرا اگر فرض کنیم که ما از این نوع سعادت رویگردان شویم
و بگوییم به لذت مادی راضی هستیم به مرحلهای خواهیم رسید در سن هفتاد یا هشتادسالگی که به خود نگاه میکنم و میبینم دیگر توان لذتبردن ندارم نمیتوانم لذت ببرم نمیتوانم راه بروم، نمیتوانم حرکت کنم نمیتوانم غذا بخورم
در پایان عمر خود میبینم که در وضعیت یأس زندگی میکنم یعنی سرور تمام شد؟ و این یک فروپاشی فکری است
با جرأت میتوانم بگویم: نظریه سعادت
نتیجهاش «عاقبتبهخیری» است حُسن عاقبت؛ وگرنه انسان به پایان عمر خود میرسد روزی امام خمینی می‌فرماید: با قلبی آرام و نفسی مطمئن از این مقر بهسوی مقرّ ابدی کوچ میکنم در نهایت آرامش «ای نفسِ مطمئنه» به سوی پروردگارت بازگرد، در حالی که خشنود و مورد رضای اویی با قلبی آرام و نفسی مطمئن از برادران و خواهران خداحافظی میکنم و به سوی جایگاه ابدیام سفر میکنم چگونه؟ میدانی چگونه؟ زیرا این نگاه مرگ را تولد میبیند دقیقاً صرفاً انتقال از جایی به جایی دیگر اما نگاه مقابل، مرگ را پایان میبیند میدانی پایان سعادت یعنی چه؟ یعنی شقاوت این‌که به انسان بگویی: هیچ راهی پیش روی تو نیست از جهت لذت، مگر همین یک راه؟ یعنی به او بگویی: راهی جز شقاوت وجود ندارد به پایان عمرت میرسی و دیگر قادر نیستی از چیزی لذت ببری و در لحظه مرگ در حالی که بالهای مرگ بر بالینت سایه افکنده و همهچیز تمام شده پس لذت چه می‌شود؟ در اصل، لذت مادی ذاتاً با درد همراه است چند ثانیه لذت بردم، بعدش چه شد؟ دردی تازه زندگیات را اینگونه میگذرانی؛ یعنی چه کار می‌کنی؟ درد، لذت، درد، لذت، درد، لذت، درد، لذت، و سپس شقاوت چون هیچ لذت پایداری وجود ندارد ما چه کردیم؟ این یک بحران است؛ امام خمینی بسیار کوشید در نامهاش به گورباچف که: به سوی معنویت بیا، به سوی کمال مطلق بیا اینگونه به مطلوب فطریات میرسی اما گوش ندادند وزیر خارجهاش را فرستادند وزیر خارجه آمد و گفت: وزیر خارجه اتحاد جماهیر شوروی شروع کرد به خواندن نامه برای امام: این‌که ما در برخی امور توافق داریم و در برخی اختلاف، و از این قبیل امام برخاست و خارج شد و پیش از خروج به او گفت: به آن‌ها بگو: ما خواستیم افقهای تازهای را به روی شما بگشاییم سپس برخاست و رفت افقهای تازه این افقهای تازه همان چیزی است که قرآن کریم از آن یاد می‌کند: «هر کس عمل صالح انجام دهد، چه مرد و چه زن، در حالی که مؤمن باشد، قطعاً او را به حیاتی پاک زنده میداریم» این همان است که قرآن کریم تعبیر می‌کند: «دعوت خدا و پیامبر را اجابت کنید، آنگاه که شما را به چیزی فرا میخوانند که به شما حیات میبخشد» یعنی نه مرتبهای بالاتر از همین زندگی بلکه حیاتی نو یک زندگی جدید در نهایت، پروژهی خدا چیزی جز این نیست که میخواهد تو سعادتمند باشی اما دقت کن؛ نمی‌خواهد تو مانند حیوان سعادتمند باشی زیرا حیوان نقشش این است که از مجموعه‌ای از امور لذت ببرد تا رشد کند و تو بتوانی از او بهرهمند شوی اما تو ای انسان، پروژهی منی؛ تو خودِ پروژهی منی آیا برای نظریهی آیتالله مصباح رقیبی وجود دارد؟ از منظر اسلامیِ شیعی؟ آیا کسی نظریه‌ای در سوی مقابل دارد؟ یک نظریه هست؛ میدانی چیست؟
این‌که: اگر نماز نخوانی، خدا خفهات می‌کند! در بحرین شما این را میگویید؟ بچهها را چگونه میترسانید؟ خدا با تو چه کار می‌کند؟ میسوزاندت؟ بهخدا من اینگونه تهدیدشان نکردهام، پس نمیدانم ما در لبنان میگوییم: اگر نماز نخوانی، خدا خفهات می‌کند نمیدانم چرا میگویند خفهات می‌کند شاید بگویند: خدا تو را به آتش می‌برد این همان نظریهی جایگزین است اما آیا به سطح یک نظریه میرسد؟ در واقعیت می‌بینی کسانی هستند که از سعادت و لذت سخن میگویند و از این نگاه زیباییشناسانه و مثبت که واقعاً هم نگاهِ حقی است و در مقابل، کسانی هستند که به شیوهای معکوس سخن میگویند از بلا و امتحان و آزمون و سختی این امور؛ میپرسیم: برای چه؟ برای چه؟ مثلاً وصیت امیرالمؤمنین ما در مباحث اعتقادی بسیار میکوشیم صفات خدا را بفهمیم ما همهی واقعیت بیرونی را بر اساس فهم صفات خدا درک می‌کنیم دانای مطلق، حکیم، رحیم این باید در فهم ما از جهان بیرون منعکس شود
این باید در فهم ما از جهان بیرون منعکس شود یعنی نمیتوانم از موجودی دانا، حکیم و رحیم سخن بگویم و بعد بگویم: من تو را آفریدم تا مدام از رنجی به رنجی دیگر منتقل شوی پس حکمت و رحمت من کجاست؟ بنابراین حتی در مسئلهی غضب هم: رحمت من بر غضبم پیشی گرفته است «ای آن‌که رحمتش بر غضبش پیشی گرفته است» حتی غضب الهی نیز محکومِ رحمت است بله، درست است بهمناسبت، نظریهی دومی هم وجود دارد که بر این اساس استوار است که
محرک اصلی انسان بهسوی دین این است که موجودی هست که آتشی آفریده و گفته است: مرا اطاعت کنید، وگرنه آتش این میتواند انسان را حرکت دهد ممکن است این دو مکمل یکدیگر باشند، شیخ بیتردید؛ می‌خواهم بگویم چرا میتوانند مکمل باشند، اما ابتدا مشکل را میگویم برخی حتی دفعِ ضرر را بر وجوب شکر منعم و بر طلب منفعت مقدم میدارند، بله چون ممکن است به او بگویی: این یک گزینه است، آن هم یک گزینه، این یک منفعت است و آن منفعتی بالاتر اما این شاید برایش چندان مهم نباشد ولی مثلاً اگر در خیابانی راه میرود و به او بگویی این خیابان آشوب دارد و مانند آن حتی اگر احتمال خطر یک درصد هم باشد، راه دیگر را انتخاب می‌کند پس بعضی میگویند این مقدّم است میدانی مشکل این نظریه چیست؟ مشکل این نظریه این است که
بزرگ‌ترین امر در وجود انسان را تعطیل می‌کند و آن، عشق است ما به تعادل نیاز داریم، شیخ، درست است چون آیاتی هم دربارهی آتش جهنم وجود دارد، بیتردید و بدون هیچ شکی هم ترهیب هست و هم ترغیب ازاینرو حتی بحث سعادت نزد شیخ مصباح، بحث شقاوت را نیز در برابر خود دارد که اکنون کمی دربارهی آن سخن خواهم گفت اما نظریه‌ای که اساساً بر این بنا شده که: ای مردم، موجودی هست که چیزی به نام آتش آفریده و به تو گفته: مرا اطاعت کن وگرنه آتش در انتظارت است این، بزرگ‌ترین بُعد انسان، یعنی بُعد محبت را از کار میاندازد شیخ مصباح میآید و می‌گوید: خداوند متعال پروژهاش، پروژهی سعادت است یعنی مخلوق، در اصل و بالذات برای بهشت آفریده شده یا برای آتش؟ برای بهشت برای نعمت یا برای عذاب؟ برای نعمت اما ای انسان، تو موجودی مختار هستی تو موجودی مختار هستی برای سعادت آفریده شدهای و مطلوب تو، سعادت است اما تا زمانی که مختار هستی میتوانی شقاوت را انتخاب کنی اگر شقاوت را انتخاب کردی، این هزینه دارد هرچند برای آن آفریده نشدهای اما این انتخاب، هزینه دارد هزینهای در همین دنیا «معیشتی تنگ» معنای «معیشت ضنک» چیست؟ معیشت ضنک یعنی: تو دیگر به مبدأ فیض الهی متصل نیستی تو کمال نامتناهیای نداری که به آن پناه ببری تو با کمال مطلق سخن نمیگویی چیزی به نام مناجات در زندگیات نداری این‌که شب بنشینی و با کمال مطلق سخن بگویی چنین تکیهگاه محکمی در زندگیات نداری چیزی نداری که هنگام سختی، آرامت کند چیزی نداری که اگر فرزندت را از دست دادی یا خانهات ویران شد، تسلّایت دهد منبعی برای آرامش نداری این‌جا و آن‌جا میروی تا خودت را درمان کنی و بعدتر می‌بینی که از مشکلی به مشکل دیگر افتادهای چیزی به نام «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» در میانهی کربلا نداری زندگیات تیره و تار است و این، تجلّیای در عالم ابدی دارد تجلّیای در عالم ابدی که نامش آتش است آتشی که برای آن آفریده نشدهای اما چون موجودی مختار هستی میتوانی سعادت خود را انتخاب نکنی
شیخ عزیز و محبوب ما، دیدارتان باعث افتخارمان بود جلسهی خوبی بود، نه؟ چقدر نشستیم؟ گفتوگوی مفصلی داشتیم و دربارهی موضوعات زیادی صحبت کردیم شاید جلسه میتوانست جامعتر هم باشد بله اما واقعاً کمرم در حال شکستن است وقتی میگویم «نشستهام» یعنی «در حال شکستن هستم» واقعاً دارد میشکند
فکر میکنم بهتر است جمعبندی کنیم، اما در پایان می‌خواهم یک سخن از خودت بشنوم؛ یک نصیحت عملی و کاربردی که فقط مخصوص جوانان لبنان نباشد، مثلاً اصلاً آیا حرفهای من فقط خطاب به جوانان لبنان بود؟ نه، اما شاید نصیحت عملی اینگونه باشد، چون تو فرزند این سرزمینی هر کسی برای سرزمین خودش چیزی باشد برای همهی جوانان برای شیعهها، بلکه حتی برای سنیها من می‌خواهم پیامی به انسانِ جوان بدهم فارغ از این‌که سنی باشد یا شیعه یا مسیحی یا حتی به دینی ایمان نداشته باشد، یا حتی منکر وجود خدا باشد این توصیهای است از امام خمینی که آن را خطاب به انسان، از آن جهت که انسان است، بیان کرده است به کتاب فطرت خود بازگردید و کتابِ ذاتِ خویش را ورق بزنید همهی مباحث دینی را کنار بگذار، فعلاً رهایشان کن الان با ادیان مسئله داری؟ همهی مباحث دینی را کنار بگذار نسبت به خودت بیگانه نباش، از خودت غریب نشو با خودت بنشین مطلوبِ درونت را جست‌وجو کن از او بپرس چه میخواهد؟ تفکرِ فراوان و اندیشیدن پیش از آن‌که دربارهی آفاق و جهان بیرون بیندیشی دربارهی خودت فکر کن؛ مطلوب تو چیست؟ مشکل اینجاست شیخ که اجازه نمیدهند بله
اجازه نمیدهند، حتی یک لحظه! برای همین است که ما در بسیاری از مواقع از خودمان بیگانهایم چرا از خودمان بیگانهایم؟ میدانی ممکن است انسان در این زندگی سی سال، چهل سال یا پنجاه سال زندگی کند و گمان کند که همین بدن است؟ عجیب نیست؟ چهل سال در این دنیا زندگی می‌کند، اما فکر می‌کند که همان بدن است اولاً نسبت به خودت بیگانه نباش ثانیاً به محدود قانع نشو به محدود قانع نشو وقتی به درونِ خودت بازمیگردی، چیزی به نام لذت و سعادت را مییابی آن‌جا کمال و محبت هم هست که دربارهشان سخن نگفتیم و خود بحثی گسترده میطلبد چرا که محور سخن ما لذت و سعادت بود و کمال و محبت بهتفصیل در دورهی «ساختنِ خود» مطرح شده‌اند، درست است؟ کمال و محبت، تعبیرهای دیگری از لذت و سعادتاند برای موجودی که شعور دارد، مانند انسان سعادت او همان کمال اوست در مسیر رسیدن به کمال مطلق سعادت او همان کمال اوست کمالِ تو، سعادتِ توست کمال یعنی بالاترین چیزی که میتوانی به آن برسی؛ این را کمال تو مینامیم که برای تو به‌عنوان موجودی دارای شعور، سعادت میآفریند و بالاترین درجات لذت را به تو میدهد، و این همان محبوب فطری توست که بهصورت فطری به سوی آن کشیده میشوی پس کمال، لذت، سعادت و محبت اینها مثلث فطرتاند، مثلث نفس به خودتان بازگردید، نسبت به خودتان بیگانه نباشید وقتی به خودتان بازگردید، بُعدی از خود را مییابید که به محدود دلبسته است یعنی غذایی این‌جا، نوشیدنیای آن‌جا، فنجانی چای از اینسو، لذتی از آنسو اما بُعد دیگری هم هست، تلاش کنید آن را کشف کنید آن بُعدی که به هیچ چیز قانع نمیشود آن بُعدی که نامتناهی را میخواهد، دست روی آن بگذارید آن را بپذیرید و بگویید: این منم این منم و آن را می‌خواهم در مقابل، نگاهِ محدود این است که بیایم و بگویم: ابنسینا این سخن را مطرح کرده است و من آن را صریح در سه نکته بیان میکنم ابنسینا گفته است: برخی از مردم گمان میکنند که اگر به حالتی برسند که در آن نه بخورند، نه بنوشند و نه ازدواج کنند دیگر لذتی نخواهند داشت به چنین کسی میگوییم: ای بیچاره، به خودت بیا، بیدار شو اینها سه امری هستند که زندگی مادی ما را اداره میکنند مبادا گمان کنیم که اینها مطلوب فطری ما هستند اینها مطلوب بدن تو هستند بدن تو نیازهایی دارد تا بتواند به زندگی ادامه دهد، درست است؟ اینها خواستههای بدن توست، اما تو بدنِ خودت نیستی خودت را کشف کن بر بُعد مطلق تمرکز کن آن بُعدی که در آن سعادتِ نامتناهی است البته بدون نفی بدن اصلاً محال است نظریه‌ای وجود داشته باشد که سعادت تو را تأمین کند از راه نابود کردن وجود مادیات چون در این زندگی، بدون بُعد مادی، ادامهای در کار نیست ببین اسلام چقدر متوازن است ما در سخنانمان گفتیم که برعکس، لذت مادی حتی شدیدتر هم می‌شود به تو گفتم: فرض کن جلوی ما یک تکه گوشت است تو میخوری، در حالی که از طرح الهی غافلی اما من میخورم و چه چیزی در ذهنم است؟ در ذهنم این است که موجودی مرا آنقدر دوست دارد که اصلاً موجودات را آفریده تا به من لذت بدهد چگونه این گوشت را میخورم؟ با چه اشتهایی؟ با چه لذتی؟ اتفاقاً منطق دین این است که حتی این لذتهای مادی همیشه آن‌ها را به لذتی روحی، قلبی و معنوی پیوند میدهد که پایان ندارد لذت مادی تمام می‌شود و تو میگویی: الحمدلله… شکر خدا مگر همین بود؟ من خوردم و تمام شد، لذت مادی هم بود؟ لذت مادی تمام شد، چون لذت مادی وقتی نیاز برطرف شد، پایان مییابد نگاه می‌کنی و میگویی: این موجود چقدر مرا دوست دارد؟ اگر این را نمیآفرید، من چه می‌کردم؟ یعنی چگونه؟ «تو بودی که مرا سیر کردی و تو بودی که مرا سیراب ساختی» به خودتان بازگردید و این بُعد نامتناهی را ببینید آن بُعدی که همهچیز را میخواهد و بدانید که همهچیز، کمال مطلق است؛ همان که ما آن را خدا مینامیم و این پرسش را مطرح کنید: آیا کمال مطلق وجود دارد تا سعادت مرا ارضا کند؟ یا راه سعادت به روی من بسته است؟ اینجاست که با عشق وارد بحث وجود خدا میشوید میآیی و به این دیندار میگویی: وجود خدا را برایم ثابت کن، چون اگر ثابت نشود راه سعادت من بسته است و من بیسعادت نمیتوانم بمانم اینگونه وارد پژوهش دینی میشوی اینگونه عاشق میشوی این سخن خطاب به دیندار است یا غیردیندار؟ نه، نه خطاب به عمیق است یا غیرعمیق؟ نه، نه، نه به روشنفکر؟ نه، نه نه، نه، انسان انسان بما هو انسان وقتی انسان به مرحله جوانی میرسد و حدّاقلّی از این آمادگی را پیدا می‌کند، چه آمادگی ذهنی و چه آمادگی درونیِ قلبی در این حالت آماده ورود به این بحث است احسنتید، سماحةالشیخ عزیزم، خداوند شما را حفظ کند احسنتید، عزیزم از دیدارتان خوشحال شدیم من بیشتر درود و مصافحهای میان بحرین و لبنان، خدا نگهدارتان، احسنت عزیزم عزیزم
نظرها
اندیشه‌ای در میان بگذارید یا دربارهی این مقاله بپرسید. همه میتوانند نظرها را بخوانند؛ برای نوشتن وارد شوید.