This site has a search endpoint: https://context7.com/api/v2/ask?siteKey=ask_9fd45454b1bd1ac811949c6a&query=<URL-encoded question>. It returns documentation that answers the question, with a source link for each part. No API key is needed. If nothing matches, it says so.
انسان کیست و اصلاً چرا پدید آمده است؟ کدامیک از ما این پرسش را از خود نپرسیده است؟ خدا از ما چه میخواهد، و اگر او بینیاز مطلقی است که به هیچکس نیاز ندارد، چرا ما را آفرید؟ بسیار در این باره اندیشیدم، جستوجو کردم و ژرف کاویدم، تا آنکه داستان آدم در قرآن به ذهنم رسید و مدتی طولانی بر آن درنگ کردم. این داستان عمیقتر از روایت رویدادهای آغاز آفرینش و آنچه در آن زمان رخ داد است؛ زیرا خداوند در این داستان، که آن را در چند آیه از قرآن روایت میکند که عمدتاً در سورهی بقره و سورهی اعراف پراکندهاند، نشانههایی از هدف آفرینش ما و آنچه از ما میخواهد به دست میدهد، و نیز ما را از آنچه ممکن است میان ما و این هدف حائل شود برحذر میدارد.
این چیزی است که پس از جستوجو و بررسی دقیق در منابع متعدد و تحلیل شخصی همهی این اطلاعات به آن رسیدم. و هرگز ادعا نمیکنم که هدف آفرینش را فهمیده و دریافتهام؛ زیرا به نظر من این از اسرار غیب است که از توان من بیرون است، اما این تحلیل اندکی به من کمک کرد تا به بسیاری از پرسشهایی که هر روز در سرم طنین میاندازد پاسخ دهم. در این مقاله خلاصهای از آنچه به آن رسیدهام ارائه میکنم.
سفرهای معرفتی دربارهی این موضوع
کدی را اسکن کنید تا سفر را در بصیرت باز کنید.
اخلاق کارکنان در اسلام
یک دوره جامع برای ایجاد فضای کاری سالم و مبتنی بر اصول اخلاق اسلامی.
خلافت انسان در زمین
داستان شناختهشده با خبر دادن خداوند به فرشتگان آغاز میشود که میخواهد در زمینش خلیفهای بیافریند: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} (بقره: ۳۰).
و [یاد کن] هنگامی که پروردگارت به فرشتگان گفت: من در زمین خلیفهای قرار میدهم.
آیا کسی را در آن قرار میدهی که در آن فساد کند و خونها بریزد؟
و خداوند به آنان پاسخ داد: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}.
من چیزی میدانم که شما نمیدانید.
سپس آنان را در معرض آزمون اسماء قرار داد که در آن ناکام ماندند، و از خلال آن برتری آدم بر ایشان آشکار شد؛ آدمی که در این داستان در واقع نمایندهی انسان بهطور کلی است. این برتری در توانایی آدم برای آموختن، کشف کردن، تحلیل و آفرینشگری، و توانایی او در تشخیص حق از باطل است. همچنین او خلیفهی خداست، و خلیفه از صفات کسی که جانشین اوست برخوردار است تا بهراستی بتواند خلیفه باشد.
و از آنجا که ما خلفای خداییم، میبینی که به زیبایی، قدرت، دانش، آفرینشگری، حکمت، فضایل و اخلاق (ایثار، راستی، انصاف…) و دیگر صفات کمالی که میتوانیم با ارادهی خود به دست آوریم کشش داریم. این صفات بهطور مطلق صفات خداوندند، و چون ما از اوییم و خلفای اوییم، به آنها کشش داریم و دوست داریم آنها را داشته باشیم.
موضع ابلیس و تعصب
پس از آزمون اسماء و پی بردن فرشتگان به ناتوانی خود در برابر انسان، مرحلهی دوم داستان آغاز شد؛ هنگامی که خداوند به فرشتگان فرمان داد بر آدم سجده کنند، و همه سجده کردند جز ابلیس. ابلیس با آنکه از جن بود، همراه فرشتگان بود، زیرا در همان مرتبهی وجودی آنان قرار داشت (تفسیر صافی). نکتهی مهم در داستان، سرباز زدن ابلیس از سجده است، و پاسخ او هنگامی که از علت سرپیچیاش پرسیده شد این بود که او از انسان بهتر است؛ زیرا انسان از گِل آفریده شده و او از آتش، و آتش از گل برتر است.
این ادعا، به همان اندازه که سخیف است، خطرش در این است که تعصبی است به سود خود، تنها به این دلیل که از آتش است، با تکیه بر برتریای که خود ساخته بود. درست همانگونه که مرد سفیدپوست کرد، یا مردم قریش در روزگار جاهلیت کردند، یا هر کسی از هر آیین یا گروه یا سرزمینی هنگامی که خود را با دیگری مقایسه میکند چنین میکند. خداوند در اینجا ما را برحذر میدارد: ای انسان، تو با خلیفهی من بودن و برخورداری از قدرت و آزادی ممتازی، اما زنهار که تعصب بورزی و برتری خود بر دیگران را به دلایل سستی نسبت دهی که اصلاً در آنها دستی نداری. بنابراین عصبیت از مهمترین صفاتی است که باید از آن پرهیز کنیم.
ابلیس و نقش او در نظام امتحان
پس از سرباز زدن ابلیس از سجده، خداوند گفتوگویی را که میان او و ابلیس درگرفت برای ما روایت میکند: دربارهی رانده شدنش از بهشت و از مقام معنویاش، و دربارهی عطای عمری طولانی به او که همپای آدمیان ادامه مییابد؛ و از سوگندی سخن میگوید که ابلیس خورد تا نسل آدم را گمراه کند و بفریبد: {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ} (اعراف: ۱۶).
پس به سبب آنکه مرا گمراه ساختی، بر سر راه راست تو در کمین آنان مینشینم.
در اینجا پرسشهای بسیاری مطرح میشود: چرا خداوند به ابلیس عمر طولانی داد تا ما را گمراه کند؟ و ابلیس چگونه میتواند ما را گمراه کند اگر بر عقل و آزادی ما تسلطی ندارد؟ آنچه به آن رسیدم این است که ابلیس بخشی از نظام امتحان است؛ انگیزههای شر را برمیانگیزد و انسان را به دنیا متمایل میکند و آخرت را از یادش میبرد، در برابر انگیزههای خیر و فطرت و تعالیم پیامبران (المیزان، تفسیر سورهی اعراف).
ترس و حرص در داستان درخت
پس از سوگند ابلیس و مهلت یافتنش، خداوند آدم و حوا را در بهشت سکونت داد و همهچیز را جز درختی معین بر آنان مباح ساخت. سپس ابلیس آمد تا آن دو را فریب دهد و گفت این درخت جاودانگی و فرمانرواییای میبخشد که کهنه نمیشود: {فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ... فَأَكَلا مِنْهَا} (اعراف: ۲۰؛ طه: ۱۲۱).
پس شیطان آن دو را وسوسه کرد... پس از آن خوردند.
با آنکه همهچیز جز آن درخت را در اختیار داشتند، به سبب حرص و ترس از زیان، و باور کردن سخن ابلیس بیآنکه از راستیاش اطمینان یابند، از فرمان سرپیچیدند.
خداوند در اینجا میخواهد توجه ما را به دو خطر جلب کند: عصبیت و حرص.
توبه و بازگشت به سوی خدا
پس از این رخداد، خداوند چگونگی توبه و بازگشت به سوی خود را به آدم و حوا آموخت: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ} (بقره: ۳۷).
پس آدم از پروردگارش کلماتی را دریافت کرد، و [خداوند] توبهی او را پذیرفت.
سپس به آن دو خبر داد که هنگام فرود آمدن به زمین فرارسیده است تا امتحان حقیقی آغاز شود. پس توبه پایان نیست، بلکه آغازی تازه است.
مقام خلافت و تحقق خویشتن
این آیات به ما میگویند که در انسان آنقدر استعداد هست که خلیفهی خدا باشد؛ یعنی دانا، حکیم، عادل، مهربان… باشد. از همین رو است که بهطور فطری به این صفات کشش داریم. اما در برابر، موانعی هم هست که ما را بازمیدارد: تعصب، حرص، غفلت.
اما این ماییم که به این مقام نیاز داریم تا وجودمان کامل شود. امام صادق (ع) فرمود: «وجدتُ علم الناس كلّه في أربع: أولها أن تعرف ربك...» (الکافی).
«همهی دانش مردم را در چهار چیز یافتم: نخست آنکه پروردگارت را بشناسی...»
سخن پایانی: انسان برای انسان
ستمی که از سپیدهدم تاریخ در این جهان رخ میدهد، پیامد طبیعی دور شدن از مقام خلافت است، از راه حرص و تعصب و غفلت. اما سرنوشت حقیقی اینجا نیست؛ در عمل، ستمگر به خود ستم میکند، زیرا آنچه را ابدی است فدای آنچه محدود و زوالپذیر است کرده است.
خلاصه آنکه: آفرینش برای تحقق انسانیت انسان و رشد بیکران اوست. اما غفلت و گره زدن سرنوشت به این دنیا، افق دید ما را محدود کرده است. نیاز داریم خویشتن را از نو تعریف کنیم و همگی در راه رشد و تکامل خود بکوشیم. و با این کوشش، هم در مقام فرد و هم در مقام جامعه سود میبریم، و به خدا نزدیک میشویم، با همهی قدرت و زیبایی مطلقی که در قرب اوست.
سفرهای معرفتی مرتبط:
سفر معرفتی خلیفهی خدا: سفری قرآنی که آیات خلافت الهی انسان را تفسیر میکند و تدبر، مقایسهی تفسیری و پاسخ به شبهات فکری را در کنار هم میآورد.